Çeviri Hizmeti Sözleşmesinde Haklar

Kurumsal çeviri siparişlerinde çoğu müşteri, faturayı ödediği metni dilediği gibi kullanabileceğini düşünür; çevirmen ise çoğu zaman kendi emeği üzerindeki haklardan habersizdir. Bir ihracatçının katalog ve kullanım kılavuzu çevirisi üzerinden, müşteri, çeviri bürosu ve serbest çevirmen arasındaki hak paylaşımını ele alıyoruz.

Üç halkalı bir zincir: ihracatçı, çeviri bürosu, serbest çevirmen

Tarım makineleri üreten bir şirketin, fuardan önce ürün kataloğunu ve kullanım kılavuzunu Arapça ve Rusçaya çevirtmek için bir çeviri bürosuyla anlaştığını düşünün. Büro, işi kendi kadrosunda değil, farklı şehirlerde çalışan iki serbest çevirmene veriyor. Şirket yalnız büroyu tanıyor, çevirmenlerin adını bile bilmiyor. Bu tablo çeviri sektöründe son derece yaygındır ve sorunların çoğu da buradan doğar: şirketin bürodan alabileceği haklar, büronun çevirmenlerden yazılı olarak aldığı haklarla sınırlıdır. Zincirin bir halkasında yazılı devir yoksa, şirketin elindeki hak da eksik kalır ve bu eksiklik ancak bir sorun çıktığında fark edilir.

Bu nedenle müşterinin büroyla yaptığı sözleşmede, büronun alt yüklenicileriyle yazılı sözleşme yaptığını ve çeviriler üzerindeki gerekli hakları müşteriye aktarmaya yetkili olduğunu beyan etmesi istenmelidir. Beyanın yanlış çıkması hâlinde sorumluluğun büroda olacağını yazmak da ihtiyatlı bir adımdır. Büro açısından ise her çevirmenle, iş bazında değil çerçeve bir sözleşme yapmak ve bu sözleşmede çoğaltma, yayma, işleme ve umuma iletim haklarının devrini tek tek saymak, müşteriye verilecek taahhüdü güvenli hâle getirir. Serbest çevirmen için de bu çerçeve, hangi hakları hangi bedel karşılığında bıraktığını görmesini sağlar.

Çeviri hangi durumda eser sayılır ve bu neden önemli?

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, bir eserin başka bir dile çevrilmesini işleme olarak kabul eder; çevirmenin özgün tercihlerini taşıyan çeviri, kaynak metne bağlı ama ayrı bir koruma konusu olabilir. Bir roman ya da pazarlama metni çevirisinde üslup, ton ve kültürel uyarlama tercihleri belirgin olduğundan eser niteliği kolayca gündeme gelir. Teknik bir kullanım kılavuzunda ise seçenekler daha dardır ve bazı cümleler neredeyse tek bir doğru karşılığa sahiptir. Yine de bütün olarak bakıldığında çevirmenin terminoloji ve anlatım tercihleri koruma konusu olabilir; bu değerlendirme somut metne göre yapılmalıdır.

Bu ayrım pratikte şunun için önemlidir: çeviri eser niteliği taşıyorsa, müşterinin onu sipariş amacının ötesinde kullanabilmesi için hakların devri gerekir. Kaynak metin müşteriye aitse, çevirinin yapılmasına zaten müşteri izin vermiş olur; ancak ortaya çıkan çevirinin çoğaltılması ve yayımlanması için çevirmenin haklarının da hesaba katılması gerekir. Kaynak metin üçüncü bir kişiye aitse, örneğin yabancı bir tedarikçinin kılavuzuysa, çeviriyi yaptırmadan önce o kişinin izni de sorulmalıdır. Çeviri eserlere ilişkin genel çerçeve için çeviri eserinde telif yazımıza da bakabilirsiniz. Bu izin genellikle tedarikçiyle yapılan distribütörlük ilişkisinde de konuşulabilir.

Yeniden kullanım: yeni katalog, internet sitesi, üçüncü dil

Fuar geçti, şirket memnun ve ertesi sezon kataloğu güncellemek istiyor. Çevirinin büyük kısmı aynı kalacak, yalnız yeni modeller eklenecek. Ayrıca metinler internet sitesine, bayilere gönderilen tanıtım dosyalarına ve bir pazaryeri mağazasına da taşınacak. Sözleşmede yalnız 'fuar kataloğu için çeviri' yazıyorsa, bu yeni kullanımların kapsam dışında kaldığı ileri sürülebilir. Bu nedenle çeviri siparişinde kullanım amacını dar tanımlamak yerine, çevirinin şirketin bütün tanıtım ve satış materyallerinde, basılı ve dijital ortamda, süre ve ülke sınırı olmaksızın kullanılabileceğini yazmak müşteri açısından daha sağlıklıdır. Güncelleme çevirisini başka bir büroya yaptırma ihtimali varsa, bu da ayrıca yazılmalıdır.

Çevirinin başka bir büroya düzelttirilmesi, kısaltılması veya üçüncü bir dile ara dil olarak kullanılması da işleme niteliğinde olabilir. Örneğin Rusça çeviriden Kazakça bir versiyon hazırlanacaksa, bu kullanım için de devrin kapsamına bakmak gerekir. Çevirmen açısından ise işin tersine bakmak yararlıdır: geniş bir devir istendiğinde bunun bedele yansıtılması meşru bir pazarlık konusudur. Hangi kapsamın uygun olduğu, işin niteliğine ve tarafların ilişkisine göre değişir; her sözleşme kendi koşullarında değerlendirilmelidir. Çevirmen adının yayında belirtilip belirtilmeyeceği de ayrıca kararlaştırılmalıdır. Bu tercih, özellikle yayımlanacak kitap ve broşürlerde önem taşır.

Çeviri belleği, gizlilik ve makine çevirisi sonrası düzelti

Profesyonel çevirmenler çoğu zaman bilgisayar destekli çeviri araçlarıyla çalışır ve her projede kaynak ile hedef cümle çiftlerinden oluşan bir çeviri belleği oluşur. Bu bellek, müşterinin teknik terminolojisini ve henüz piyasaya çıkmamış ürün bilgilerini içerebilir. Müşteri, belleğin başka müşterilerin işlerinde kullanılmasını istemiyorsa bunu sözleşmede açıkça yazmalı, proje sonunda belleğin kendisine teslim edilmesini veya silinmesini talep etmelidir. Çevirmen ve büro ise genel dil bilgisinden oluşan kısımlar ile müşteriye özgü bilgileri ayırarak makul bir düzen önerebilir. Gizlilik yükümlülüğünün alt yüklenicilere de yansıtılması unutulmamalıdır.

Son yıllarda sık görülen bir model de makine çevirisinin çevirmene düzelttirilmesidir. Bu işte çevirmenin katkısı düzeltinin yoğunluğuna göre değişir; hafif bir kontrol ile metnin baştan kurulması arasında büyük fark vardır. Müşterinin gizli metinleri çevrim içi araçlara yüklemesinin ya da büronun bunu yapmasının veri güvenliği bakımından da riskleri vardır. Sözleşmede hangi araçların kullanılabileceği, gizli metinlerin hangi ortamlara yüklenemeyeceği ve düzeltinin kapsamı açıkça yazılmalıdır. Altyazı gibi özel çeviri türlerinde benzer sorular için altyazı çevirisi ve telif yazımıza da göz atabilirsiniz. Bu hükümler, olası bir veri sızıntısında sorumluluğun kimde olduğunu da netleştirir.

Faturayı değil, hak zincirini kontrol edin

Çeviri siparişlerinde hak sorunları genellikle metin yayımlandıktan, katalog güncellendikten ya da büro değiştikten sonra ortaya çıkar. Müşteri olarak büronun alt yüklenicilerle yazılı sözleşme yaptığından emin olmak, kullanım amacını geniş ve açık yazmak, çeviri belleği ve gizlilik konusunu baştan düzenlemek; çevirmen olarak da devredilen hakların kapsamını bedelle ilişkilendirmek, iki tarafın da ileride sürprizle karşılaşmasını önler. Uzun soluklu iş ilişkilerinde bir çerçeve sözleşme bu düzeni kalıcı hâle getirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeviri için ödeme yaptım; çeviriyi başka projelerde kullanabilir miyim?

Bu, sözleşmenizde hangi hakların devredildiğine bağlıdır. Çeviri özgün tercihler taşıyorsa çevirmen için işleme eser niteliği kazanabilir ve kullanım hakları yazılı devirle size geçer. Sözleşme yalnız belirli bir amaç için yapılmışsa yeni kullanımlar için ek izin gerekebilir.

Çeviri bürosu işi başka bir çevirmene verdiyse haklar kimde?

Çeviriyi fiilen yapan çevirmende doğar. Büro, çevirmenle yazılı bir sözleşme yapıp hakları devralmışsa bunları size aktarabilir. Bu nedenle büroyla yaptığınız sözleşmede, alt yüklenicilerden gerekli hakların alındığına ilişkin bir beyan ve buna bağlı sorumluluk hükmü bulunması yararlıdır.

Çevirmen, benim metinlerimden oluşan çeviri belleğini başka işlerde kullanabilir mi?

Sözleşmede aksi yazmıyorsa bu konu belirsiz kalabilir ve gizli bilgilerin sızması riski doğar. Belleğin yalnız sizin projelerinizde kullanılacağını, proje sonunda size teslim edileceğini veya silineceğini ve gizlilik yükümlülüğünü açıkça yazmanız önerilir. Bu hüküm alt yüklenicileri de bağlamalıdır.