Bulmaca ve Sınav Sorularında Telif

Bir öğretmenin yıllarca biriktirdiği sorular, bir gazetenin hafta sonu bulmacası ya da bir uygulamanın bilgi yarışması havuzu, emeğin yoğun olduğu ama korumanın sık tartışıldığı alanlardır. Hangi sorunun eser sayıldığını, soru bankasının kime ait olduğunu ve kopyanın sınırını soru–cevap düzeninde ele alıyoruz.

Tek bir soru eser sayılır mı?

Her soru korunmaz. 'Türkiye'nin başkenti neresidir?' gibi kısa ve herkesin aynı biçimde yazabileceği bir bilgi sorusunda, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun aradığı hususiyet, yani sahibinin kişisel özelliğini taşıma şartı çoğunlukla bulunmaz. Buna karşılık özgün bir metin parçası üzerine kurulmuş bir paragraf sorusu, kendi kurgusu olan bir problem senaryosu ya da yaratıcı çeldiricilerle hazırlanmış çok aşamalı bir soru, ilim ve edebiyat eseri olarak korunabilir. Sınır çizgisini sorunun uzunluğu değil, hazırlayanın yaptığı serbest ve yaratıcı tercihlerin yoğunluğu belirler. Bu yüzden 'kısa soru korunmaz' genellemesi de her zaman doğru değildir.

Bir fizik öğretmenini düşünün: her soruya bir gündelik hayat sahnesi, özgün bir çizim ve dikkatle seçilmiş yanlış seçenekler ekliyor. Bu sorular konu bakımından başka kaynaklardaki sorulara benzese de, anlatım ve kurgu öğretmene aittir. Soru tipinin kendisi, örneğin 'grafikten yorum' ya da 'eksik öncül bulma' kalıbı ise bir yöntemdir ve herkes tarafından kullanılabilir. Kısacası kalıbı kullanmak serbesttir, ama başka birinin o kalıbı doldururken yaptığı özgün tercihleri aynen almak serbest değildir. Bu ayrım, tartışmaların çoğunda belirleyici olan noktadır ve her dosyada ayrıca incelenmesi gerekir.

Soru bankası kimin: öğretmen mi, yayınevi mi?

Soru bankası, tek tek soruların ötesinde, konulara göre seçilmiş ve belirli bir zorluk sırasıyla dizilmiş bir bütündür. Bu seçim ve düzen özgünse, kitap bir derleme eser olarak da korunabilir; yani sorulardan bazıları tek başına zayıf olsa bile, bütünün düzenlenişi ayrı bir koruma konusu olur. Öğretmenler ve yazar ekipleri için pratik soru şudur: yayınevine teslim edilen sorular üzerindeki haklar kimdedir? Serbest çalışan bir yazar söz konusuysa mali haklar, yazılı ve hakları tek tek sayan bir sözleşmeyle devredilmedikçe yazarda kalır. Ekip hâlinde yazılan kitaplarda kimin hangi üniteyi hazırladığını kayda geçirmek de yararlıdır.

Yayınevinde kadrolu çalışan ve görevi soru hazırlamak olan bir editör için tablo farklıdır; çalışanların işleri gereği ürettikleri eserler üzerindeki hakları, aksi kararlaştırılmadıkça işverenin kullanacağı kabul edilir. Sık yapılan hata, kadrolu olmayan ama düzenli iş alan öğretmenlerle hiç sözleşme yapmamaktır. Öğretmen sonradan aynı soruları kendi yayımladığı bir fasikülde veya çevrim içi kurs platformunda kullanmak istediğinde çatışma çıkar. Sözleşmede soruların başka yayınlarda, dijital test uygulamalarında ve yeni baskılarda kullanımı açıkça yazılmalı; yazarın adının kitapta nasıl belirtileceği de ayrıca kararlaştırılmalıdır. Bu hüküm, yazarın özgeçmişinde kitabı referans göstermesini de kolaylaştırır.

Başka kitaptan 'esinlenmek' nerede kopyaya dönüşür?

Test kitabı pazarında en sık rastlanan sorun, rakip bir yayındaki soruların sayılarını, isimlerini veya seçeneklerin sırasını değiştirerek yeniden basmaktır. Bu tür yüzeysel değişiklikler, özgün kurgunun alındığı gerçeğini değiştirmez ve ihlal tartışmasını ortadan kaldırmaz. Öte yandan aynı kazanımı ölçen, aynı konuyu sınayan ama kendi senaryosu ve kendi çeldiricileriyle yazılmış bir soru, benzer görünse bile bağımsız bir eser olabilir. Değerlendirme, iki soru yan yana konulduğunda özgün unsurların ne ölçüde örtüştüğüne bakılarak yapılır ve somut durum kendi koşullarında ele alınmalıdır. Şüphe hâlinde soruları kendi ekibinize baştan yazdırmak, sonradan yapılacak savunmadan daha az maliyetlidir.

Merkezi sınavlarda çıkmış soruların kitaplarda kullanılması ayrı bir başlıktır. Bu soruların hakları çoğu zaman sınavı düzenleyen kuruma aittir ve kurumların yayın koşulları, çıkmış soruların ticari yayınlarda kullanımını sınırlayabilir. Bu nedenle çıkmış soru derlemesi hazırlayan yayınevlerinin ilgili kurumun güncel kullanım koşullarını teyit etmesi gerekir. Ders materyali hazırlayan öğretmenler için ise sınıf içi kullanım ile ticari yayın arasındaki fark önemlidir; bu konudaki genel çerçeve için ders materyali ve telif ilişkisine dair yazımıza bakabilirsiniz. Kaynağı belli olmayan soruları kullanmadan önce kökenlerini araştırmak iyi bir alışkanlıktır.

Bulmacalar ve bilgi yarışması uygulamaları

Çengel bulmaca, kare bulmaca veya kelime avı hazırlayan biri için korumanın odağı, ızgaradaki kelimelerin seçimi, tanımların esprili ve özgün ifadesi ve bulmacanın bütün olarak kurgusudur. 'Bir renk: mavi' gibi sıradan tanımlar tek başına korunmayabilir; ama bir bulmacacının kelime oyunlarıyla yazdığı ipuçları ve temalı ızgaraları, emeğin karakteristik izini taşır. Gazete veya dergi için düzenli bulmaca hazırlayan serbest yazarlar, bulmacaların kitap derlemesi, mobil uygulama veya tekrar yayını gibi kullanımlarını sözleşmede ayrıca konuşmalıdır; tek bir yayına verilen izin, bütün kullanımları kapsamaz. Bulmacaların yayımlandığı tarihleri gösteren arşiv sayfaları da eser sahipliğini göstermede işe yarar.

Bilgi yarışması uygulaması geliştiren bir girişim ise çoğu zaman binlerce soruyu bir veri tabanında toplar. Burada, soruların tek tek korunmasının yanında, sistematik olarak derlenmiş ve önemli yatırım gerektirmiş içeriklerin toplu olarak aktarılmasına karşı veri tabanı yapımcısının hakları da gündeme gelebilir. Rakip uygulamanın soruları otomatik araçlarla toplayıp kendi havuzuna eklemesi bu açıdan riskli bir davranıştır. Kendi havuzunuzu korumak için kaynak kayıtlarını tutmak, soru yazarlarıyla yazılı sözleşme yapmak ve kullanım koşullarında toplu kopyalamayı açıkça yasaklamak somut adımlardır. Soruların bir kısmını ücretli yazarlardan aldıysanız, bu kişilerle yapılan anlaşmaların uygulama kullanımını kapsadığından emin olun.

Soruyu değil, kurguyu belgeleyin

Sorularda ve bulmacalarda koruma, konunun kendisine değil onu işleyen özgün kurguya bağlanır. Bu nedenle hazırladığınız soruların taslaklarını ve tarihlerini saklamak, yayınevi ve platformlarla hakları tek tek sayan yazılı sözleşmeler yapmak ve başka kaynaklardan yararlanırken yalnız kalıbı alıp anlatımı kendiniz kurmak en sağlıklı yoldur. Bir kopya şüphesiyle karşılaştığınızda iki soruyu yan yana koyarak özgün unsurları listelemek, sonraki adımları belirlemek için iyi bir başlangıçtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Başka bir kitaptaki sorunun sadece sayılarını değiştirirsem sorun olur mu?

Olabilir. Sorunun özgün senaryosu, anlatımı ve çeldiricileri aynen alınıp yalnız sayılar veya isimler değiştiriliyorsa, bu yüzeysel değişiklik ihlal tartışmasını ortadan kaldırmaz. Aynı kazanımı kendi kurgunuz ve kendi anlatımınızla ölçen bir soru yazmak güvenli bir yoldur. Emin olamadığınız durumlarda soruyu baştan yazmak en az riskli seçenektir.

Yayınevine yazdığım soruları kendi kurs platformumda kullanabilir miyim?

Bu, yayınevi ile yaptığınız sözleşmeye bağlıdır. Mali hakları yayınevine devrettiyseniz, soruları başka yerde kullanmanız için yayınevinin izni gerekebilir. Kadrolu çalışan olarak ürettiğiniz sorularda da haklar genellikle işverence kullanılır. Sözleşmenizi okuyup belirsiz noktaları yazılı olarak netleştirin. Gerekirse yayınevinden ek kullanım izni isteyebilirsiniz.

Bulmaca tanımlarım telifle korunur mu?

Sıradan ve herkesin aynı biçimde yazacağı tanımlar tek başına korunmayabilir. Ancak kelime oyunları içeren özgün ipuçları, temalı ızgaralar ve bulmacanın bütün olarak kurgusu, hazırlayanın kişisel özelliğini taşıdığı ölçüde eser olarak korunabilir. Değerlendirme her bulmaca için ayrı yapılmalıdır. İpuçlarınızın ilk yayın tarihlerini saklamanız yararlı olur.