Çocuk Kitabı Çizimlerinde Telif

Resimli bir çocuk kitabında metin ile çizim birbirinden ayrılmaz gibi görünür; ancak hukuken çoğu zaman iki ayrı eser yan yana durur. Yazar ile çizerin kendi paylarını, yayınevinin haklarını ve karakterin kitap dışındaki ürünlere taşınmasını baştan konuşmak, başarılı bir kitabın ardından doğabilecek anlaşmazlıkları önler.

Soru: Kitap ikimizin ortak eseri mi?

Bir yazar, yıllardır anlattığı uykusuz bir baykuş hikâyesini resimli kitaba dönüştürmek için bir çizerle çalışmaya başlar. Metin yazarın elinden çıkar, baykuşun görünüşü, renkleri ve sayfa kompozisyonları çizere aittir. Kitap yayımlanıp beğenildiğinde ilk soru gelir: bu kitap ikimizin ortak eseri mi, yoksa iki ayrı eser mi? 5846 sayılı Kanun iki farklı durumu birbirinden ayırır. Birden fazla kişinin katkısı birbirinden ayrılamayacak şekilde kaynaşmışsa ortak eserden söz edilir ve haklar birlikte kullanılır. Katkılar ayrılabiliyor ve her biri tek başına kullanılabiliyorsa, eserlerin birleşmesi söz konusu olur; her yaratıcı kendi payı üzerinde hak sahibi kalır.

Resimli çocuk kitaplarında metin ile çizimler çoğu zaman ayrılabilir niteliktedir: metin başka bir çizerle yeniden resimlenebilir, çizimler ise bir boyama kitabında metinsiz kullanılabilir. Bu durumda yazar metni üzerinde, çizer de çizimleri üzerinde ayrı ayrı hak sahibidir; ancak birlikte oluşturdukları kitabın kullanımı için aralarındaki anlaşma belirleyici olur. Ortak eserde hak kullanımı konusundaki kurallar ise gerçekten ayrılamaz nitelikte katkıların bulunduğu durumlarda gündeme gelir. Hangi kategorinin söz konusu olduğu, çalışmanın nasıl yürüdüğüne bağlıdır ve somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir. Taslak aşamasında tutulan yazışmalar bu değerlendirmede işe yarar.

Soru: Yayınevi sözleşmesini kim, nasıl imzalamalı?

Yayınevleri resimli kitaplarda genellikle yazarla ve çizerle ayrı sözleşmeler yapar. Yazar sözleşmesi metnin çoğaltılması ve yayılmasına, çizer sözleşmesi ise çizimlerin kitapta kullanılmasına ilişkindir. Sık yapılan hata, çizerle yalnızca bir hizmet faturası üzerinden çalışmak ve çizimlerin haklarını sözleşmeyle devralmamaktır. Bu durumda çizimlerin yeni baskıda, e-kitapta, sesli kitap kapağında ya da yurt dışı baskılarda kullanımı belirsiz kalır. Çizerle yapılacak sözleşmede hangi hakların, hangi süre ve alan için devredildiği ya da lisanslandığı açıkça yazılmalıdır; devir, mali hakların tek tek belirtildiği yazılı bir metinle yapılmalıdır.

Bedel yapısı da yazar ile çizer arasında farklılık gösterebilir. Bazı yayınevleri çizere tek seferlik bir ödeme yapar, bazıları ise yazarla birlikte satıştan pay verir. Hangi modelin seçildiği, özellikle kitap çok satıldığında ve yeni baskılar yapıldığında önem kazanır. Resimli kitapta çizimlerin kitabın satışına katkısı çoğu zaman metin kadar büyüktür; bu gerçek, müzakere sırasında göz ardı edilmemelidir. Yazar ile çizer, yayınevine gitmeden önce kendi aralarında kısa bir mutabakat metni hazırlayarak bu konulardaki beklentilerini yazıya dökebilir. Her iki tarafın kendi sözleşmesini ayrıca okuması ve gerekirse uzman görüşü alması da faydalıdır.

Soru: Baykuş bir peluş oyuncağa dönüşürse kim karar verir?

Kitap tutulduğunda, karakterin kitap dışındaki ürünlere taşınması gündeme gelir: peluş oyuncak, çıkartma albümü, nevresim takımı, beslenme çantası, animasyon dizisi. Bu ürünlerin çoğu, karakterin görsel tasarımını kullanır; dolayısıyla çizerin çizimler üzerindeki hakları doğrudan devreye girer. Karakterin adı ve kişiliği ise yazarın metninden gelir. Ürün lisansı vermek isteyen tarafın, hem görsel tasarım hem de karakterin adı ve hikâyesi üzerinde yeterli haklara sahip olması gerekir. Lisanslı ürün ve merchandise sözleşmeleri bu nedenle çoğu zaman yazar, çizer ve yayınevinin birlikte onayını gerektirir. Onay sürecinin nasıl işleyeceği de önceden yazılmalıdır.

Yayınevi sözleşmeleri bazen yan hakları, yani kitap dışı ürünler üzerindeki hakları da kapsar. Bu tür bir hüküm varsa yayınevinin lisans görüşmelerini yürütme yetkisi ve gelirin nasıl paylaşılacağı açıkça yazılmalıdır. Yoksa yazar ve çizer, bu haklar üzerinde kendi aralarında bir anlaşma yapmalıdır. Karakterin ürün üzerindeki görünümünün çizerin onayına bağlı olup olmayacağı da önemlidir; kalitesiz bir oyuncak, karakterin itibarını ve kitabın satışını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle onay mekanizmaları ve kalite kontrol hükümleri lisans sözleşmesine eklenmelidir. Hangi ürün kategorisinin kime bırakılacağı da netleştirilebilir.

Soru: Karakteri telif dışında nasıl koruyabiliriz?

Telif hakkı, çizimin kendisini korur; ancak karakterin adı tek başına genellikle eser niteliği taşımaz. Karakter ürün pazarına açılacaksa, karakter adının ve tipik görünümünün marka olarak tescil ettirilmesi düşünülebilir. Böylece oyuncak, giyim veya kırtasiye gibi mal sınıflarında başkalarının aynı adı kullanması engellenebilir. Marka başvurusunun kimin adına yapılacağı da önemlidir; yazar, çizer ve yayınevinin birlikte hak sahibi olduğu bir karakterde, başvuru sahibinin kim olacağı önceden kararlaştırılmalıdır. Karikatür ve çizgi karakterlerde telif konusundaki ilkeler, bu karar sürecinde yol gösterici olabilir. Başvuru kararı, ürün planları netleşmeden önce verilmelidir.

Marka ve telif birlikte kullanıldığında, karakter hem görsel hem de ticari işaret olarak korunur. Telif hakkı, eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden sonraki uzun bir dönem boyunca devam ederken, marka koruması 10 yıllık dönemlerle yenilenebilir. Bu iki korumanın birlikte planlanması, özellikle uzun soluklu bir karakter serisi hedefleniyorsa önemlidir. Yazar ile çizerin ilişkisi bozulursa marka sahipliğinin kimde olduğu belirleyici hâle gelebilir; bu yüzden karar, iyi günlerde ve yazılı olarak verilmelidir. Somut dağılım, tarafların katkısı ve ticari planlar dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.

Kitap tutulmadan önce konuşulması gerekenler

Resimli çocuk kitabında yazar ile çizerin emeği iç içe geçer, ama haklar çoğu zaman ayrı kalır. Kitap henüz taslak aşamasındayken aradaki ilişkinin ortak eser mi yoksa birleşik eser mi olduğunu, yayınevine hangi hakların verileceğini ve karakterin ürünlere taşınması hâlinde kararın nasıl alınacağını konuşmak, başarının getireceği gerilimleri önceden yumuşatır. Yazılı ve açık bir mutabakat, hem dostluğu hem de eseri korur. Bu mutabakat, ileride yeni kitaplar için de şablon olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Resimli kitapta yazar ve çizer ortak eser sahibi midir?

Her zaman değil. Metin ve çizimler birbirinden ayrılabiliyor ve ayrı ayrı kullanılabiliyorsa, her yaratıcı kendi katkısı üzerinde hak sahibi olur. Katkılar ayrılamayacak şekilde kaynaşmışsa ortak eser söz konusu olabilir. Hangi durumun geçerli olduğu, çalışmanın nasıl yürüdüğüne bağlıdır.

Yayınevi karakteri oyuncak üreticisine lisanslayabilir mi?

Yayınevinin bunu yapabilmesi için yazar ve çizerle yapılan sözleşmelerde yan hakların, yani kitap dışı ürün haklarının ona verilmiş olması gerekir. Bu yetki yoksa, yazar ve çizerin onayı alınmadan ürün lisansı verilmesi hak ihlali oluşturabilir. Sözleşmeler bu açıdan ayrıca okunmalıdır.

Karakterin adını marka olarak kim tescil ettirmeli?

Bu, yazar, çizer ve yayınevi arasındaki anlaşmaya bağlıdır. Başvuru sahibinin kim olacağı ve marka gelirinin nasıl paylaşılacağı önceden yazılı olarak kararlaştırılmalıdır. Aksi hâlde taraflar arasında ilişki bozulduğunda marka sahipliği ciddi bir uyuşmazlık konusu hâline gelebilir.