Logo Yarışması Düzenlerken Telif ve Hak Devri

Bir dernek, kooperatif, okul veya girişim yeni kimliğini yarışmayla belirlemek istediğinde, ödülü açıklamak kolaydır; zor olan, kazanan logonun gerçekten size ait olmasını sağlamak ve diğer katılımcıların haklarına saygı göstermektir. Şartnamenin hangi soruları baştan yanıtlaması gerektiğini adım adım ele alıyoruz.

Duyurudan önce: şartnamenin yanıtlaması gereken sorular

Kuruluşunun kırkıncı yılına hazırlanan bir tarım kooperatifinin, yeni logosunu üyelerin ve üniversite öğrencilerinin katılacağı açık bir yarışmayla belirlemeye karar verdiğini düşünelim. Yönetim kurulu duyuru metnine ödül miktarını ve son teslim tarihini yazmış, geri kalanını sonraya bırakmış. Oysa şartname, yarışmanın aslında bir sözleşme metnidir; katılımcı başvurusunu gönderdiğinde bu koşulları kabul etmiş sayılır. Bu nedenle kimlerin katılabileceği, kaç tasarım gönderilebileceği, hangi dosya formatlarının isteneceği, jürinin kimlerden oluşacağı ve değerlendirme ölçütleri kadar, fikri hakların akıbeti de duyurudan önce yazılmalıdır. Katılım formunun şartnameyi okuduğunu teyit eden bir onay kutusu içermesi de yararlıdır.

Şartnamede özellikle üç konuya yer verilmelidir: kazanan tasarımın hakları nasıl devralınacak, kazanamayan tasarımlara ne olacak ve katılımcı hangi beyanları verecek. Reşit olmayan katılımcıların kabul edildiği yarışmalarda veli onayı alınmalı, ekip hâlinde yapılan başvurularda ise bütün ekip üyelerinin imzası istenmelidir. Yapay zekâ araçlarıyla üretilen tasarımların kabul edilip edilmeyeceği ya da bu kullanımın beyan edilmesi gerekip gerekmediği de artık şartnamelerde yer alması gereken bir sorudur. Açık yazılmış bir şartname, hem düzenleyiciyi hem de katılımcıyı sonradan doğabilecek anlaşmazlıklardan korur. Şartnameyi yayımlamadan önce bir hukukçuya okutmak, küçük bir maliyetle büyük sorunları önleyebilir.

Kazanan logo: devir, düzenleme yetkisi ve ödül

Logo, özgün bir grafik tasarım olarak 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser niteliği taşıyabilir. Kazanan katılımcıya ödülün verilmesi, haklarının kendiliğinden kooperatife geçtiği anlamına gelmez. Mali hakların devri yazılı yapılmalı ve devredilen haklar, yani çoğaltma, yayma, işleme ve umuma iletim, tek tek sayılmalıdır. Uygulamada en sağlıklı yol, şartnamede bir devir taahhüdü yer alsa bile, sonuç açıklandıktan sonra kazananla ayrıca imzalı bir devir sözleşmesi yapmaktır. Ödülün bu devrin karşılığı olduğu da açıkça belirtilmelidir. Logo tasarımında telif ve devir konusunu ayrıca ele aldığımız yazımız bu adımda yol gösterici olabilir.

Kazanan logo çoğu zaman olduğu gibi kullanılmaz: renkler kurumsal kimliğe uyarlanır, yazı karakteri değiştirilir, tabela ve ambalaj için sadeleştirilmiş versiyonlar hazırlanır. Bu değişiklikler işleme niteliğinde olabilir ve eser sahibinin manevi hakları devredilemez. Bu nedenle devir sözleşmesinde, düzenleyicinin logoyu kullanım ihtiyaçlarına göre uyarlayabileceği ve farklı versiyonlar üretebileceği açıkça yazılmalıdır. Tasarımcının adının nerede ve nasıl belirtileceği, örneğin kurumun internet sitesinde bir teşekkür notu olarak, de kararlaştırılabilir. Kazananın, logonun hazırlık dosyalarını ve vektörel çizimlerini teslim etme yükümlülüğü de sözleşmede yer almalıdır. Bu dosyalar olmadan logonun farklı ölçülerde kullanımı zorlaşır.

Kazanamayanlar: bütün eserlere sahip olmak isteyen şartname sorunu

Bazı şartnamelerde 'gönderilen tüm tasarımların bütün hakları düzenleyiciye geçer' gibi bir hüküm yer alır. Bu yaklaşım, hem katılımcılar tarafından haksız bulunur hem de hukuken tartışmaya açıktır; karşılıksız ve belirsiz bir devir, katılımcıların emeğini ödülsüz biçimde almak anlamına gelir ve yarışmaya katılımı da düşürür. Sağlıklı olan, kazanamayan tasarımlar üzerindeki hakların katılımcılarda kaldığını açıkça yazmaktır. Düzenleyici, tasarımları bir sergide göstermek veya yarışma sürecini tanıtmak istiyorsa, bu sınırlı kullanımı şartnamede ayrıca ve süresiyle birlikte belirtmelidir. Kazanamayan tasarımcıların eserlerini kendi portfolyolarında gösterebileceğini açıkça yazmak da güven verir.

Jüri tarafından beğenilen ama birinci seçilmeyen bir tasarımın ileride kullanılmak istenmesi de sık rastlanan bir durumdur. Bu durumda tasarımın sahibiyle ayrıca görüşülmeli, bedel ve devir koşulları yeni bir sözleşmeyle belirlenmelidir. Sık yapılan bir başka hata, kazanan tasarımı kazanamayan birkaç tasarımdan alınan unsurlarla birleştirip 'jüri önerisi' olarak son hâline getirmektir; bu, diğer katılımcıların haklarını da gündeme getirir. Şirket içinde yapılan isim ve slogan yarışmalarında da benzer sorular ortaya çıkar; bu konuya isim yarışması yazımızda ayrıca değindik. Son hâl üzerinde değişiklik gerekiyorsa bunu yalnız kazananla birlikte yapmak daha doğrudur.

Özgünlük beyanı ve marka tescili: sonucu ilan etmeden önce

Yarışmaların en can sıkıcı senaryosu, kazanan logonun sonuç ilanından sonra başka bir kurumun logosuna veya internetteki hazır bir şablona çok benzediğinin ortaya çıkmasıdır. Bu riski azaltmak için şartnamede katılımcıdan, tasarımın özgün olduğunu, başkasına ait bir eseri veya hazır şablonu içermediğini ve üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmediğini beyan etmesi istenmelidir. Beyanın yanlış çıkması hâlinde ödülün geri alınabileceği ve sorumluluğun katılımcıya ait olacağı da yazılmalıdır. Jürinin kısa listeye kalan tasarımlar için görsel benzerlik kontrolü yapması da ihtiyatlı bir adımdır. Benzerlik fark edilirse sonucu açıklamadan önce katılımcıdan açıklama istemek adil bir yoldur.

Kazanan logo belirlendikten sonra, kamuoyuna duyurmadan önce marka araştırması yapmak ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında marka başvurusunu hazırlamak gerekir. Kooperatif örneğinde, üretilen ürünler ve verilen hizmetler dikkate alınarak Nice sınıflandırmasında ilgili mal ve hizmet sınıfları belirlenmelidir. Başvurunun, hak devri tamamlandıktan sonra ve düzenleyici adına yapılması, ileride sahiplik tartışmasını önler. Somut durumda hangi sınıfların ve hangi tescil stratejisinin uygun olduğu, kurumun faaliyet alanına göre ayrıca değerlendirilmelidir. Başvuru yapılmadan logoyu tabela ve ambalajlara basmak önerilmez. Yurt dışında da kullanım planlanıyorsa uluslararası başvuru seçenekleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Ödül değil, şartname belirleyicidir

Bir logo yarışmasının başarısı, yalnız güzel bir tasarım bulmakla değil, o tasarımı sorunsuz biçimde kullanabilmekle ölçülür. Şartnamede hakların akıbetini açıkça yazmak, kazananla ayrı ve imzalı bir devir sözleşmesi yapmak, kazanamayanların haklarına saygı göstermek, özgünlük beyanı almak ve sonucu ilan etmeden önce marka araştırması yapmak, yarışmanın itibarını da korur. İyi hazırlanmış bir şartname, katılımcıların güvenini artırarak daha nitelikli başvurular gelmesini de sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Yarışmayı kazanan logonun hakları ödülle birlikte bize geçer mi?

Kendiliğinden geçmez. Ödülün verilmesi tek başına yeterli değildir; mali hakların yazılı olarak ve çoğaltma, yayma, işleme, umuma iletim gibi haklar tek tek sayılarak devredilmesi gerekir. Şartnamede taahhüt bulunsa bile kazananla ayrıca imzalı bir devir sözleşmesi yapmak önerilir.

Şartnameye bütün başvuruların hakları bize geçer diye yazabilir miyiz?

Bu tür bir hüküm katılımcılar açısından haksız bulunabilir ve hukuken tartışmaya açıktır. Kazanamayan tasarımlar üzerindeki hakların katılımcılarda kaldığını yazmak ve yalnız sergi veya tanıtım gibi sınırlı kullanımları süresiyle birlikte belirtmek daha sağlıklı bir yaklaşımdır. Katılımcıların portfolyo kullanımını da açıkça düzenleyin.

Kazanan logo için marka başvurusunu ne zaman yapmalıyız?

Hak devri tamamlandıktan sonra ve logoyu kamuoyuna duyurmadan önce yapılması önerilir. Başvurudan önce benzer markaların araştırılması ve kurumun faaliyetlerine uygun Nice sınıflarının belirlenmesi gerekir. Başvuru düzenleyici adına yapılmalıdır. Duyurudan önce yapılan başvuru, logonun başkası tarafından tescil ettirilmesi riskini de azaltır.