Veri Kazıma (Scraping) ve Telif

Bir sitedeki fiyatları, ilanları veya yorumları otomatik araçlarla toplamak teknik olarak kolaydır; hukuki olarak ise birkaç farklı katmanı aynı anda ilgilendirir. Verinin kendisi, verileri bir araya getiren veri tabanı, sitenin kullanım koşulları ve toplanan verilerdeki kişisel bilgiler ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Kazıma projesine başlamadan önce bu soruları sormak, sonradan gelebilecek taleplerin önüne geçer.

Birinci soru: topladığınız şey eser mi, olgu mu?

Bir fiyat karşılaştırma girişimi, çeşitli e-ticaret sitelerinden ürün adlarını, fiyatlarını ve stok durumlarını otomatik olarak toplamak ister. İlk bakılması gereken nokta, toplanan verinin niteliğidir. Bir ürünün fiyatı, stok durumu veya bir uçuşun kalkış saati gibi olgular, kural olarak eser niteliği taşımaz ve tek başına telif koruması altında değildir. Ancak ürün açıklamaları, kullanıcı yorumları, özgün fotoğraflar ve blog yazıları farklıdır; bunlar yaratıcı ifadeler içerdiğinde 5846 sayılı Kanun kapsamında eser olarak korunabilir. Bu tür içeriklerin toplu olarak kopyalanması ve yeniden yayımlanması telif ihlali oluşturabilir. Aynı sayfada yan yana duran fiyat ve ürün açıklaması, bu yüzden hukuken farklı muamele görebilir.

Girişimin pratik çözümü, yalnızca olgusal verileri toplamak ve metin, görsel gibi yaratıcı içerikleri kopyalamak yerine kaynak siteye yönlendirme yapmaktır. Örneğin ürünün fiyatını göstermek, ürünün fotoğrafını ve açıklamasını kopyalamaktan çok farklı bir risk profili taşır. Toplanan verilerin nasıl kullanılacağı da önemlidir: iç analiz için kullanım ile verilerin kamuya açık şekilde yeniden yayımlanması aynı değerlendirmeye tabi değildir. Büyük veri projelerinde fikri mülkiyet konusu, bu ayrımların sistematik olarak nasıl yapılacağını ele alır. Somut projede hangi verinin hangi kategoriye girdiği ayrıca incelenmelidir. Hangi alanların toplanacağını gösteren bir veri sözlüğü hazırlamak, bu ayrımı teknik ekip için de somutlaştırır.

İkinci soru: veri tabanının kendisi korunuyor mu?

Tek tek olgular korunmasa bile, bu olguların bir araya getirildiği veri tabanı ayrıca korunabilir. 5846 sayılı Kanun iki farklı koruma öngörür. Birincisi, verilerin seçimi veya düzenlenmesinde yaratıcılık bulunan veri tabanlarının derleme eser olarak korunmasıdır. İkincisi ise yaratıcılık aranmaksızın, veri tabanının oluşturulması için önemli bir yatırım yapılmışsa, veri tabanı yapımcısına tanınan bağlantılı haktır. Bu hak, veri tabanının içeriğinin tamamının veya önemli bir bölümünün izinsiz olarak çıkarılmasına ve yeniden kullanılmasına karşı koruma sağlar. Bu koruma, içeriğin kendisi eser olmasa bile yatırımın korunmasını amaçlar.

Fiyat karşılaştırma girişimi örneğinde, bir e-ticaret sitesinin ürün kataloğunun tamamını sistematik olarak kopyalamak, veri tabanı yapımcısının haklarına dokunabilir. Önemli olmayan bölümlerin tekrar tekrar ve sistematik olarak çıkarılması da belirli durumlarda aynı sonucu doğurabilir. Bu nedenle kazımanın kapsamı, sıklığı ve toplanan verinin veri tabanının bütününe oranı dikkatle değerlendirilmelidir. Veri tabanı koruması konusundaki genel çerçeve, bu değerlendirmenin nasıl yapılacağını anlamak için iyi bir başlangıçtır. Her veri tabanının yapısı farklıdır; koruma kapsamı somut duruma göre belirlenir. Kazımanın kaç sitede, hangi sıklıkla ve hangi alanlarda yapılacağını önceden yazıya dökmek bu analizi kolaylaştırır.

Üçüncü soru: site koşulları ve teknik engeller ne diyor?

Birçok site, kullanım koşullarında otomatik araçlarla veri toplamayı açıkça yasaklar. Bu yasak, telif hukukundan bağımsız olarak sözleşme hukuku açısından değerlendirilebilir. Kullanıcı, siteye giriş yaparak veya hesap açarak bu koşulları kabul etmişse, koşullara aykırı kazıma sözleşme ihlali tartışmasına yol açabilir. Kullanıcı girişi gerektirmeyen, herkese açık sayfalarda koşulların bağlayıcılığı ise daha tartışmalıdır ve somut duruma göre değişir. Sitenin tarayıcılara yönelik teknik yönergeleri de, hukuki bağlayıcılığı ayrıca tartışılabilecek olsa da, sitenin iradesini gösteren önemli bir işarettir. Koşulların kazıma başlamadan önce okunup kaydedilmesi, ileride hangi metnin geçerli olduğu tartışmasını önler.

Teknik engellerin aşılması ise ayrı bir risk alanıdır. Sitenin erişim sınırlamalarını, kullanıcı doğrulama sistemlerini veya şifreli alanlarını aşarak veri toplamak, telif ve sözleşme hukukunun ötesinde bilişim sistemlerine yönelik suçlar açısından da değerlendirilebilir. Aşırı sık istek göndererek sitenin performansını düşürmek, haksız rekabet tartışmalarına neden olabilir. Bu nedenle kazıma araçlarının makul bir hızla çalışması, sitenin teknik yönergelerine uyması ve kimliğini gizlememesi önerilir. En güvenli yol, mümkünse site sahibinden izin almak veya sitenin sunduğu resmî veri erişim hizmetlerini kullanmaktır. İzin talebi reddedilse bile, bu yazışma iyi niyetin bir göstergesi olarak saklanabilir.

Dördüncü soru: verilerde kişiler var mı?

Kazınan verilerde kullanıcı adları, profil fotoğrafları, yorum yapan kişilerin bilgileri veya iletişim bilgileri bulunuyorsa, kişisel verilerin korunması mevzuatı devreye girer. Bir verinin internette herkese açık olması, onun serbestçe toplanabileceği ve işlenebileceği anlamına gelmez. Kişisel verilerin işlenmesi için hukuki bir dayanak bulunmalı, veri sahipleri bilgilendirilmeli ve veriler amaçla sınırlı şekilde kullanılmalıdır. Bu yükümlülüklerin güncel içeriği, ilgili kurumun düzenlemeleri ve kararları dikkate alınarak teyit edilmelidir. Özellikle kullanıcı profilleri, yorumcu adları ve iletişim bilgileri toplanıyorsa, verinin gerçekten gerekli olup olmadığı sorgulanmalı; gerekmiyorsa bu alanlar baştan toplama dışı bırakılmalıdır.

Veri kazımanın yeni ve hızla büyüyen bir alanı, yapay zekâ modellerinin eğitimi için veri toplanmasıdır. Bu alanda telif, veri tabanı, sözleşme ve kişisel veri konuları bir arada ortaya çıkar. Yapay zekâ eğitim verisi ve telif konusu, bu kesişimin nasıl ele alınabileceğini ayrıca inceler. Kazıma projesine başlamadan önce, hangi verilerin toplanacağını, nasıl saklanacağını ve ne amaçla kullanılacağını gösteren kısa bir veri planı hazırlamak, riskleri görünür kılar. Bu plan, gerektiğinde bir uzmanla birlikte gözden geçirilmelidir. Planın içinde saklama süresi ve silme yöntemi de yer almalıdır.

Kazımadan önce haritayı çizin

Veri kazıma, doğru sorularla başlandığında meşru bir iş modeli olabilir. Toplanan verinin eser mi olgu mu olduğunu, veri tabanının korunup korunmadığını, site koşullarının ve teknik engellerin ne söylediğini ve verilerde kişisel bilgi bulunup bulunmadığını baştan değerlendirmek, projenin hukuki haritasını çizer. Bu harita, hem kazıma yapan girişimi hem de verisi toplanan siteleri gereksiz uyuşmazlıklardan korur. Projenin ölçeği büyüdükçe bu haritanın düzenli aralıklarla güncellenmesi de gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fiyat bilgisi toplamak telif ihlali mi?

Fiyat, stok durumu gibi olgular kural olarak tek başına eser değildir. Ancak bu verilerin toplandığı veri tabanı, yapımcısının önemli yatırımı nedeniyle korunabilir. Veri tabanının önemli bir bölümünü sistematik olarak çıkarmak, bu koruma kapsamında değerlendirilebilir. Kazımanın kapsamı ve sıklığı bu açıdan belirleyicidir. Kapsam önceden planlanmalıdır.

Site koşulları kazımayı yasaklıyorsa ne olur?

Site koşulları telif hukukundan bağımsız olarak sözleşmesel bir sınır oluşturabilir. Özellikle hesap açılarak koşulların kabul edildiği durumlarda, koşullara aykırı kazıma sözleşme ihlali tartışmasına yol açabilir. Somut koşulların bağlayıcılığı ayrıca değerlendirilmelidir. Koşulların kaydını tutmak faydalıdır. Kayıt önemlidir.

Herkese açık kullanıcı yorumlarını toplayabilir miyim?

Yorumlar yaratıcı ifadeler içeriyorsa telif hakkıyla korunabilir; ayrıca yorum yapan kişilerin bilgileri kişisel veri niteliği taşır. Verinin herkese açık olması, serbestçe toplanıp işlenebileceği anlamına gelmez. Hukuki dayanak ve amaçla sınırlılık ilkeleri gözetilmelidir. Gerekmeyen kişisel veriler hiç toplanmamalıdır. Toplanan alanlar belgelenmelidir.