Sergi ve Katalogda Eser Kullanımı

Bir tabloyu satın almak ya da ödünç almak, onu katalogda basma ve internette paylaşma hakkını kendiliğinden vermez. Sergi hazırlığından yeniden baskıya kadar, sanatçı, fotoğrafçı ve metin yazarlarından hangi izinlerin ne zaman alınması gerektiğini bir karma sergi takvimi üzerinden anlatıyoruz.

Sergi kararı verildiğinde: eserin maliki ile eser sahibi ayrı kişiler

Bir belediye kültür merkezinin, şehirdeki özel koleksiyonculardan ödünç alınan resim ve heykellerle bir karma sergi hazırladığını düşünün. İlk karışıklık burada başlar: koleksiyoncu tablonun fiziksel sahibidir, ama eser üzerindeki mali ve manevi haklar, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca eseri yaratan sanatçıda ya da vefatından sonra mirasçılarındadır. Kanun, güzel sanat eserinin aslına malik olan kişiye, sanatçı aksini şart koşmamışsa eseri sergileme imkânı tanır. Ancak bu imkân sergilemeyle sınırlıdır; eserin katalogda, afişte veya internet sitesinde çoğaltılmasını kapsamaz ve bunlar için ayrıca izin gerekir.

Bu nedenle ödünç verme sözleşmesi imzalanırken iki ayrı belge düşünülmelidir. Birincisi koleksiyoncuyla yapılan ödünç sözleşmesidir: nakliye, sigorta, sergi süresi ve eserin fiziksel güvenliği burada düzenlenir. İkincisi ise sanatçı ya da mirasçılarla yapılan kullanım iznidir: katalog, afiş, davetiye, basın bülteni ve dijital tanıtım gibi kullanımlar burada tek tek sayılır. Sık yapılan hata, koleksiyoncunun 'istediğiniz gibi kullanabilirsiniz' demesini yeterli görmektir. Koleksiyoncu, sahip olmadığı bir hakkı size veremez; mirasçıların kim olduğu belirsizse bu araştırma için sergi takviminde yeterli zaman ayırmak gerekir. İzinlerin sergi açılışından önce tamamlanması, basım takvimini de rahatlatır.

Katalog çekimi: sanatçının izni ve fotoğrafçının hakkı

Katalog için eserlerin profesyonel fotoğrafları çekileceğinde tabloya ikinci bir hak sahibi girer. Bir tuvalin düz ve belgeleyici bir fotoğrafı ile bir enstalasyonun ışık, açı ve mekân tercihleriyle çekilmiş fotoğrafı aynı değerlendirilmez. İkincisinde fotoğrafçının yaratıcı tercihleri öne çıktığından, fotoğrafın kendisi ayrı bir eser olarak korunabilir. Dolayısıyla kurumun katalogda ve sonraki yayınlarda bu fotoğrafları kullanabilmesi için fotoğrafçıyla da yazılı bir sözleşme yapılmalı, çoğaltma ve umuma iletim gibi haklar açıkça devralınmalıdır. Bu konunun genel çerçevesi için fotoğraf eserlerinde telif yazımıza bakabilirsiniz. Fotoğrafçıya ödenen bedelin hangi kullanımları kapsadığı faturada da görülebilmelidir.

Pratikte en sağlıklı yol, fotoğrafçıya iş verilirken çekilen görüntülerin sergi kataloğu, kurum arşivi, basın dosyası ve gelecekteki tanıtımlarda kullanılabileceğini baştan yazmaktır. Sanatçının kendi atölyesinde çektiği fotoğrafları gönderdiği durumlarda da bu fotoğrafların sanatçıya ait olup olmadığı sorulmalıdır; bazen o görüntüler de başka bir fotoğrafçının emeğidir. Heykel ve üç boyutlu işlerde, eserin hangi açılardan gösterileceği konusunda sanatçının görüşünü almak, hem manevi haklara saygı hem de iyi ilişki bakımından yararlıdır. Renk ve kırpma tercihleri eserin algısını değiştirebileceğinden, baskı öncesi prova sanatçıya gösterilebilir. Onay yazışmalarını saklamak ileride doğabilecek soruları kolayca cevaplamanızı sağlar.

Küratör metni, çeviri ve grafik tasarım: kataloğun diğer yazarları

Bir katalog yalnız eser görsellerinden oluşmaz. Küratörün serginin kavramsal çerçevesini anlatan metni, sanatçılar hakkında yazılmış biyografiler, davetli yazarların denemeleri ve bunların yabancı dile çevirileri ayrı eserlerdir. Küratör kurumun kadrolu çalışanıysa haklar genellikle işverence kullanılır; dışarıdan davet edilen bir yazar veya çevirmen söz konusuysa, kullanım hakları yazılı olarak alınmalıdır. Kataloğun grafik tasarımı, kapak düzeni ve sergi kimliği için tasarlanan logo da ayrı bir emek ürünüdür ve ajansla yapılan sözleşmede sonraki sergilerde kullanım konusu açıkça konuşulmalıdır. Katalog birden fazla dilde basılacaksa her çeviri için ayrı hak kaydı tutulmalıdır.

Sanatçı adlarının ve eser künyelerinin doğru yazılması, basit bir editoryal ayrıntı gibi görünse de manevi hakların bir parçasıdır. Eser sahibinin adının belirtilmesi, eserin adı, tarihi, tekniği ve ödünç veren koleksiyonun adı gibi bilgiler, sanatçı ve koleksiyoncuyla mutabık kalınarak yazılmalıdır. Bazı koleksiyoncular adlarının yayımlanmasını istemez; bu tercih de ödünç sözleşmesinde kayda geçirilmelidir. Eser sahibinin adının belirtilmesine ilişkin genel ilkeler için ayrı bir yazımız bulunuyor. Sergide gösterilen video ve ses işlerinin katalogdaki kareleri de ayrıca izin gerektirebilir. Bu işlerin sanatçısıyla yapılan sözleşmede ekran görüntüsü kullanımının da yazılması önerilir.

Sergi kapandıktan sonra: dijital katalog, sosyal medya ve yeni baskı

Sergi bittiğinde kurum çoğu zaman kataloğu internet sitesinde yayımlamak, sosyal medya hesaplarında eserlerden kareler paylaşmak ya da birkaç yıl sonra genişletilmiş bir baskı yapmak ister. Basılı katalog için alınan izin, eserlerin internette herkesin erişimine sunulmasını otomatik olarak kapsamaz; umuma iletim ayrı bir haktır. Bu nedenle ilk izin formunda dijital katalog, kurum sitesi, sosyal medya ve arşiv kullanımı ile bunların süresi ayrıca belirtilmelidir. Satılık eserlerin yer aldığı bir galeri sergisinde ise katalog aynı zamanda bir satış aracıdır ve sanatçıyla yapılan temsil sözleşmesinde bu kullanım da düzenlenmelidir.

Sergiyi gezen ziyaretçilerin eserleri fotoğraflayıp paylaşması ayrı bir başlıktır ve kurumun ziyaret kuralları bu konuda belirleyici olabilir. Bazı sanatçılar eserlerinin fotoğraflanmasını istemez; bu talep varsa salona açık bir bilgilendirme koymak gerekir. Serginin yurt dışına gitmesi veya başka bir kurumla ortak düzenlenmesi hâlinde izinlerin ülke ve kurum bakımından yeterli olup olmadığı yeniden kontrol edilmelidir. Her sergi farklı bir hak tablosu yarattığından, bu adımlar kendi projenizin koşullarına göre uyarlanmalı ve özellikle vefat etmiş sanatçıların eserlerinde mirasçı durumu dikkatle incelenmelidir. Kurumun basın birimiyle bu kuralları önceden paylaşmak da karışıklığı azaltır.

Her kullanım için ayrı bir satır

Sergi ve katalog işlerinde sorunların çoğu, fiziksel mülkiyet ile fikri hakların karıştırılmasından ve basılı katalog için alınan iznin her şeyi kapsadığının varsayılmasından doğar. Koleksiyoncuyla ödünç sözleşmesini, sanatçıyla kullanım iznini ve fotoğrafçı, yazar, çevirmen ve tasarımcıyla hak devirlerini ayrı ayrı düşünmek; izin formunda katalog, afiş, dijital katalog ve sosyal medyayı tek tek yazmak, sergi takvimi sıkışmadan önce yapılabilecek en etkili hazırlıktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tabloyu satın aldım; katalogda ve internet sitemde kullanabilir miyim?

Tablonun fiziksel sahibi olmanız, onu çoğaltma ve internette paylaşma hakkını size vermez. Bu haklar sanatçıda veya mirasçılarındadır. Genel olarak eseri sergileyebilirsiniz, ancak katalog, afiş ve dijital kullanımlar için sanatçıdan veya mirasçılarından yazılı izin almanız gerekir.

Katalog fotoğraflarını çeken fotoğrafçıdan da izin almam gerekir mi?

Çoğu durumda evet. Özellikle ışık, açı ve kompozisyon tercihleri içeren fotoğraflar ayrı bir eser olarak korunabilir. Fotoğrafçıyla yaptığınız sözleşmede katalog, arşiv, basın ve dijital kullanımları açıkça yazmanız, ileride aynı fotoğrafları yeniden kullanmanızı kolaylaştırır. Bedelin hangi kullanımları kapsadığını da yazılı hâle getirin.

Basılı katalog izni dijital katalog için de geçerli mi?

Otomatik olarak geçerli sayılmamalıdır. Eserin internette herkesin erişimine sunulması umuma iletim hakkı kapsamındadır ve ayrıca izin gerektirir. İzin formunda dijital katalog, kurum sitesi ve sosyal medya kullanımını ve bunların süresini ayrıca belirtmek güvenli bir yoldur.