Kitap Yazdırma (Ghostwriter) Sözleşmelerinde Haklar

Anılarını kaleme aldırmak isteyen bir sanayici, uzmanlık alanında kitap çıkarmak isteyen bir hekim ya da takipçileri için rehber hazırlatan bir içerik üreticisi, metni başkasına yazdırdığında aynı soruyla karşılaşır: kitap kimin sayılır? Hak devri, ad belirtme ve gizlilik dengesini adım adım anlatıyoruz.

Kapakta yazan ile metni yazan: eser sahipliği kimde doğar?

Aile şirketini üç kuşak yönetmiş emekli bir sanayicinin, hayat hikâyesini kitaplaştırmak için profesyonel bir yazarla anlaştığını düşünün. Aylarca süren görüşmelerde sanayici anlatıyor, yazar notlar alıyor, kayıtları çözüyor ve metni kendi üslubuyla kuruyor. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından eser sahibi, eseri yaratan kişidir; hayat hikâyesi, olaylar ve bilgiler ise tek başına eser değildir. Dolayısıyla anıların anlatımı, bölüm kurgusu ve cümleler yazara ait olduğu ölçüde, kitabın eser sahibi yazardır. Sanayicinin kapakta tek başına görünmesi bu gerçeği kendiliğinden değiştirmez. Bu nokta, sözleşme görüşmesinin ilk konusu olmalıdır.

Durum her kitapta aynı değildir. Hekim, taslak bölümlerin önemli kısmını kendisi yazıyor ve yazar yalnız düzenleme yapıyorsa, iki kişinin katkısı iç içe geçebilir ve metin birlikte yaratılmış bir eser niteliği kazanabilir. İçerik üreticisinin video metinlerinden derlenen bir kitapta ise ham malzemenin sahibi zaten içerik üreticisidir. Bu nedenle sözleşmeden önce kimin ne katkı yapacağını, kimin taslak yazacağını ve son metni kimin onaylayacağını belirlemek gerekir. Katkı dağılımı somut duruma göre değişir ve hak sahipliği değerlendirmesi de buna göre yapılmalıdır. Görüşme kayıtlarını ve taslak sürümlerini tarihli saklamak ileride işe yarar.

Mali haklar: kitap, sesli kitap, çeviri ve dizi uyarlaması

Müşteri açısından temel amaç, kitabı dilediği yayınevinde, dilediği sayıda basabilmek ve ileride başka biçimlerde kullanabilmektir. Bunun yolu, mali hakların yazılı bir sözleşmeyle ve tek tek sayılarak devralınmasıdır. Çoğaltma ve yayma hakları basılı kitap için; umuma iletim hakkı e-kitap ve internet yayını için; işleme hakkı ise çeviri, sesli kitap uyarlaması, belgesel veya dizi senaryosu gibi dönüşümler için gereklidir. Sözleşmede yalnız 'kitabın tüm hakları' yazması, hangi hakların kastedildiği konusunda tartışmaya kapı aralar. Ülke kapsamı ve süre de ayrıca belirtilmelidir. Kitabın ileride sosyal medyada bölüm bölüm paylaşılması da umuma iletim kapsamında düşünülmelidir.

Yazar açısından da bedelin hangi hakları karşıladığı önemlidir. Bazı yazarlar tek seferlik bedel karşılığında bütün hakları devreder; bazıları ise satışlardan pay veya uyarlama hâlinde ek bedel ister. Hangi modelin seçileceği tarafların pazarlığına bağlıdır. Sık yapılan hata, sözleşmeyi bitmiş metin teslim edildikten sonra imzalamaktır; o noktada pazarlık dengesi bozulmuş olur. Müşteri daha sonra kitabı bir yayınevine götürdüğünde, yayınevinin de hak zincirini soracağını unutmayın. Yayınevleriyle ilişkiye dair genel çerçeve için yayım sözleşmesi hakkındaki yazımıza göz atabilirsiniz. Ödemenin aşamalara bağlanması, iki tarafın da beklentisini dengeler.

Ad belirtme ve gizlilik: hayalet yazar ne kadar görünmez kalabilir?

Hayalet yazarlık ilişkisinin özü, yazarın adının kitapta yer almamasıdır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, eser sahibinin manevi haklarının devredilemeyeceğidir. Eserin kimin adıyla yayımlanacağına karar verme yetkisi de bu hakların içindedir. Yazar, bu yetkisini kullanarak adının belirtilmemesine rıza gösterebilir; ancak bu rızanın sınırları ve ileride geri alınıp alınamayacağı tartışmalı bir konudur. Bu nedenle sözleşmede yazarın adının kapakta, iç kapakta, tanıtımlarda ve röportajlarda yer almayacağı açıkça yazılmalı ve bu taahhüdün karşılığı bedelde dikkate alınmalıdır. Rızanın hangi durumlarda sona ereceği de, örneğin bedelin ödenmemesi hâli, sözleşmede düşünülmelidir.

Gizlilik hükmü de ayrı bir konudur. Yazarın, bu kitabı yazdığını portfolyosunda, sosyal medyada veya başka müşterilerine anlatıp anlatamayacağı açıkça kararlaştırılmalıdır. Bazı müşteriler tam gizlilik ister, bazıları 'katkılarıyla' gibi mütevazı bir ifadeye izin verir. Orta yol olarak kapakta 'ile birlikte' ibaresi de tercih edilebilir. Hangi seçenek tercih edilirse edilsin, ihlal hâlinde ne olacağı yazılmalıdır. Manevi haklarla mali hakların farkını anlamak bu pazarlıkta işinizi kolaylaştırır; genel çerçeve için mali ve manevi haklar yazımıza bakabilirsiniz. Yazarın başka müşterilere örnek çalışma gösterirken hangi sınırlara uyacağı da netleştirilmelidir.

Anılardaki üçüncü kişiler ve içerik sorumluluğu

Anı kitaplarında hikâye yalnız anlatana ait değildir; eski ortaklar, rakip firmalar, aile üyeleri ve çalışanlar da metinde yer alır. Bu kişilerle ilgili iddialar, özel hayata ilişkin ayrıntılar veya ticari sırlar kişilik hakları ve kişisel verilerin korunması bakımından sorun doğurabilir. Kapakta müşterinin adı olacağı için dışarıya karşı sorumluluk genellikle ona yönelir; ancak yazar da metni kuran kişi olarak tartışmanın içine çekilebilir. Sözleşmede içeriğin doğruluğundan ve anlatılan olaylardan müşterinin sorumlu olduğu, yazarın ise müşteriden gelen bilgiyi aktardığı açıkça yazılmalıdır. Bu hüküm, yazarın da hukuki riskini öngörebilmesini sağlar.

Uygulamada bu riskleri azaltmak için yazar, taslak aşamasında hassas bölümleri işaretleyip müşterinin yazılı onayına sunabilir. Belirli kişilerin adı yerine takma ad kullanmak veya bazı olayları genelleştirmek de seçenekler arasındadır. Fotoğraf, mektup ve belge gibi materyaller kitaba eklenecekse, bunların hakları ve içinde yer alan kişilerin izni ayrıca sorulmalıdır. Yayına hazırlık sürecinde bu kontroller için takvimde zaman ayırmak gerekir. Biyografi ve anı yazımında kişilik haklarına ilişkin ayrıntılar için biyografi ve kişilik hakkı yazımız yol gösterici olabilir. Onay yazışmalarının saklanması da sonradan çıkabilecek tartışmalarda işe yarar.

İmzadan önce beş soruyu yanıtlayın

Bir kitap yazdırma projesine başlamadan önce şu soruları yazılı olarak netleştirin: Metni kim yazacak ve katkılar nasıl dağılacak? Hangi mali haklar, hangi bedel karşılığında devredilecek? Yazarın adı nerede görünecek ya da görünmeyecek? Yazar bu işi portfolyosunda anabilecek mi? Anlatılan olaylardan kim sorumlu olacak? Bu cevapları içeren bir sözleşme, hem müşterinin kitabını özgürce kullanmasını hem de yazarın emeğinin adil biçimde karşılanmasını sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Kitabı yazdırıp parasını ödedim; eser sahibi ben olur muyum?

Genellikle hayır. Eser sahibi metni fiilen yaratan kişidir. Hayat hikâyenizi ve bilgileri siz verseniz de anlatımı yazar kurduysa eser sahibi yazardır. Kitabı özgürce kullanabilmeniz için mali hakların yazılı sözleşmeyle ve tek tek sayılarak size devredilmesi gerekir.

Hayalet yazar, kitabı yazdığını sonradan açıklayabilir mi?

Bu, sözleşmedeki gizlilik ve ad belirtme hükümlerine bağlıdır. Manevi haklar devredilemediği için yazarın rızasının sınırları tartışmalı olabilir. Bu nedenle adın hiçbir yerde belirtilmeyeceği, portfolyo kullanımı ve ihlal hâlinin sonuçları sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Belirsizlik varsa uzman görüşü alın.

Anı kitabında adı geçen kişiler itiraz ederse kim sorumlu olur?

Kitap müşterinin adıyla yayımlandığından sorumluluk genellikle ona yönelir; ancak yazar da tartışmaya çekilebilir. Sözleşmede içeriğin doğruluğundan müşterinin sorumlu olduğunu yazmak ve hassas bölümleri yayından önce yazılı onaya sunmak riskleri azaltır. Her kitap kendi içeriği ve anlatılan olayların niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir.