Termos ve Matara Tasarımı

Bir termos veya matara, dışarıdan bakıldığında bir gövde ve bir kapaktan ibarettir; fakat koruma açısından bu iki parça çoğu zaman farklı haklara tabidir. Bu yazıda gövde formunun tasarım tesciliyle, kapaktaki teknik çözümün ise faydalı model ya da patentle nasıl ayrıştırılacağını somut örneklerle anlatıyoruz.

Bir matara iki ayrı dosya gibi okunur

Spor ve outdoor ürünleri üreten bir firma, yeni çelik matarasını geliştirirken iki ekiple çalıştı. Endüstriyel tasarım ekibi, avuca oturan bel oyuğu olan, tabana doğru hafifçe genişleyen ve yüzeyi toz boya ile pürüzlendirilmiş bir gövde çizdi. Mühendislik ekibi ise tek parmakla açılan, kilitlendiğinde çanta içinde sızdırmayan, kapağın içine gizlenmiş katlanır pipetli bir mekanizma geliştirdi. Ürün lansmanına yaklaşırken firma sahibi, bütün ürünü tek bir başvuruyla korumanın mümkün olup olmadığını sordu. Cevap hayırdı, çünkü bu iki yenilik farklı hak türlerinin konusudur ve farklı ölçütlerle değerlendirilir.

Tasarım tescili ürünün görünümünü korur: çizgi, biçim, renk, doku ve malzeme gibi unsurların oluşturduğu dış görünüşü. Kapağın nasıl çalıştığı, içindeki contanın basıncı nasıl dengelediği ya da kilidin hangi hareketle devreye girdiği ise görünüme değil, teknik çözüme ilişkindir. Bu tür teknik yenilikler, koşulları sağlanıyorsa patent veya faydalı model başvurusunun konusu olur. İki yol arasındaki temel farkları faydalı model mi tasarım mı yazımızda ayrıntılı ele aldık. Termos ve matarada bu ayrım neredeyse her üründe karşımıza çıkar; çünkü kapak, bu ürün grubunda yeniliğin en yoğun olduğu parçadır.

Gövde formu: Silüet, bel, taban ve yüzey

Termos ve matara pazarında silindir gövde, düz omuz ve vidalı kapak son derece yaygın çözümlerdir. Bu yüzden tasarım korumasının gücü, sizin gövdenizin bu yaygın formlardan hangi noktada ayrıldığına bağlıdır. Örneğin gövdenin üst üçte birinde başlayan asimetrik bir bel oyuğu, tabanda ayrı renkte bir silikon koruma halkası, gövde boyunca uzanan ince dikey yivler ya da ahşap görünümlü bir boyun bandı, bilgilenmiş kullanıcının gözünde ürünü diğerlerinden ayırabilir. Bu detayları başvuru görsellerinde net biçimde göstermek, korumanın kapsamını belirler. Farklı açılardan çekilmiş görünümler, özellikle bel oyuğunun derinliğini ve taban halkasının kalınlığını ortaya koymak için gereklidir; tek bir ön görünüm bu detayları kaybettirebilir.

Gövdeyi başvururken kapağın takılı olduğu görünümü mü, kapaksız gövdeyi mi göstereceğiniz stratejik bir karardır. Kapağı ileride değiştirmeyi planlıyorsanız, gövdenin kapaktan bağımsız olarak da korunması faydalı olabilir; böylece rakip sizin gövdenizi farklı bir kapakla sattığında da elinizde bir dayanak bulunur. Aynı gövdeyi farklı hacimlerde üretiyorsanız, oranlar korunuyorsa her hacim için ayrı başvuru gerekmeyebilir; ancak hacim değiştikçe oranlar da değişiyorsa ayrıca değerlendirme yapılmalıdır. Genel olarak şişe ve kap formundaki korumanın mantığı burada da geçerlidir. Somut ürünün hangi unsurlarının korunmaya elverişli olduğu ise ürünün kendi görselleri ve piyasadaki benzerleri üzerinden değerlendirilmelidir.

Kapak: Mekanizma ile görünümü birbirinden ayırın

Kapak, termos ve matarada hem görünümün hem de teknik yeniliğin buluştuğu parçadır. Kapağın içindeki conta düzeni, kilit dili, basmalı açma sistemi ya da çay süzgeci entegrasyonu gibi unsurlar teknik korumanın konusudur. Buna karşılık kapağın dışarıdan görünen formu, örneğin taşıma halkasının yarım ay biçimi, üst yüzeydeki kabartmalı tutma deseni veya kapağın gövdeyle birleştiği yerde oluşan renk kontrastı tasarım olarak korunabilir. Aynı kapak için hem teknik hem de tasarım başvurusu yapmak mümkündür ve bu iki başvuru birbirini tamamlar. Rakip mekanizmayı kopyalayıp dış görünümü değiştirdiğinde teknik koruma, görünümü kopyalayıp farklı bir mekanizma kullandığında ise tasarım koruması devreye girer.

Burada dikkat edilmesi gereken bir sınır vardır: Görünümü yalnızca teknik işlevin zorunlu kıldığı unsurlar tasarım korumasının dışında kalabilir. Örneğin sızdırmazlık için zorunlu olan vida dişi profili ya da kilit dilinin kaçınılmaz biçimi, tasarımla tekelleştirilemez. Ancak aynı işlevi görebilecek birden fazla görünüm mümkünse, sizin tercih ettiğiniz estetik çözüm korunabilir. Teknik başvuru yapılacaksa, yenilik şartının zarar görmemesi için mekanizmanın lansmandan, fuardan ve sosyal medya paylaşımlarından önce başvuruya konması özellikle önemlidir; bu konuda süreler ve istisnalar gecikmeden teyit edilmelidir. Patent ve faydalı modeldeki istisna kuralları tasarımdakiyle aynı olmayabilir.

Kurumsal baskı, kampanya ürünü ve çevrim içi satış

Termos ve matara, kurumsal promosyon ürünlerinin en sık tercih edilenlerindendir. Bir şirket için logolu olarak üretilen binlerce matara, sizin tasarımınızı kısa sürede geniş bir kitleye taşır; bu da taklit riskini artırır. Başvuru görsellerinde logo veya kampanya grafiği bulunmayan sade hâlin gösterilmesi, korumanın farklı baskılar için de geçerli olmasına yardım eder. Promosyon firmalarıyla yapılan sözleşmelerde, sizin gövdenizin başka tedarikçilere kalıp olarak verilmesini engelleyen hükümler bulundurmak da taklidi kaynağında durdurmanın pratik yoludur. Numune onayı sırasında paylaşılan çizimlerin gizlilik kapsamında tutulması da aynı sözleşmede yer almalıdır; ürün piyasaya çıkmadan sızan bir çizim, lansman takviminizi baştan bozabilir.

Çevrim içi pazar yerlerinde aynı gövdenin farklı marka adlarıyla satıldığını fark etmek, bu ürün grubunda sık yaşanan bir durumdur. Tescilli tasarım, pazar yerlerinin hak ihlali bildirim süreçlerinde güçlü bir belge işlevi görür; e-ticarette tasarım tescili ile taklit koruması konusunu ayrıca ele aldık. Ancak tescil belgeniz yalnızca görünümü kapsıyorsa, taklitçi farklı görünümlü bir gövdeye sizin kapak mekanizmanızı taktığında tasarım tescili yeterli olmayabilir. Hangi hakkın hangi taklide karşı kullanılacağı somut ürünlerin karşılaştırılmasıyla belirlenmelidir. Bu nedenle bildirim göndermeden önce taklit ürünü satın alıp kendi ürününüzle yan yana incelemek, hangi hakka dayanacağınızı netleştirir ve haksız bildirim riskini azaltır.

Gövde ve kapak için iki ayrı takvim kurun

Termos ve matarada koruma planı, ürünü görünüm ve teknik çözüm olarak ikiye ayırmakla başlar. Gövde formunu ve kapağın dış görünümünü tasarım tesciliyle, kapağın içindeki mekanizmayı koşulları varsa faydalı model veya patentle korumak, taklitçinin hangi yoldan gelirse gelsin karşısına bir hak çıkarır. Tasarım tescili 5'er yıllık dönemlerle en çok 25 yıl, faydalı model 10 yıl, patent ise 20 yıl koruma sağlayabilir. Her iki başvurunun da lansmandan önce planlanması, en çok gözden kaçan adımdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mataramın tek elle açılan kapağını tasarım tescili korur mu?

Tasarım tescili yalnızca kapağın dış görünümünü korur. Tek elle açılma sistemi, kilit veya sızdırmazlık gibi teknik çözümler, yenilik ve diğer koşulları sağlıyorsa faydalı model ya da patent başvurusunun konusudur. İki başvuru aynı ürün için birlikte yapılabilir ve birbirini tamamlar.

Aynı gövdeyi farklı hacimlerde üretiyorum, her biri için başvuru gerekir mi?

Gövdenin oranları ve genel görünümü değişmiyorsa her hacim için ayrı başvuru gerekmeyebilir. Ancak hacim değiştikçe bel oyuğu, omuz veya taban oranları belirgin biçimde farklılaşıyorsa ayrı tasarımlar olarak değerlendirilmesi düşünülmelidir. Karar ürün görselleri ve üretim çizimleri üzerinden verilmelidir.

Promosyon için logolu üretilen matara tasarımımı riske atar mı?

Logolu üretim kendi başına tasarımı riske atmaz, ancak tasarımı hızla geniş bir kitleye ulaştırır. Başvuruyu dağıtımdan önce yapmak ve promosyon firmalarıyla kalıp kullanımını sınırlayan sözleşme hükümleri kurmak, taklit riskini azaltır. Başvuru görsellerinde logosuz hâl gösterilmelidir.