Tekne ve Yat Tasarımı Tescili

Bir tekne modelinin ticari değeri, denizdeki performansı kadar iskelede bıraktığı izlenime de bağlıdır. Gövde hatları, güverte düzeni ve kabin donanımı taklit edildiğinde yılların tasarım emeği kısa sürede sıradanlaşabilir. Yeni bir model geliştiren tersanenin çizim masasından tekne fuarına kadar izleyebileceği tasarım koruma adımlarını anlatıyoruz.

Çizim masasında: gövde formunda görünüm ile işlev ayrımı

Marmara kıyısındaki orta ölçekli bir tersanenin, gezi amaçlı yeni bir motoryat serisi geliştirdiğini düşünelim. Tasarım ekibi, keskin bir baş formu, yandan bakıldığında kademeli inen bir üst yapı ve cam yüzeylerle bütünleşen bir borda çizgisi üzerinde aylarca çalışmış. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, bir ürünün tamamının veya bir parçasının çizgi, şekil, renk ve malzeme gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümünü tasarım olarak korur. Bu nedenle teknenin dışarıdan algılanan siluet ve oranları, yeni ve ayırt edici nitelikte olduğu ölçüde tescil konusu olabilir. Çizim dosyalarının tarihli sürümlerini saklamak, tasarımın ne zaman ortaya çıktığını göstermek için de değerlidir.

Ancak gövde formu, aynı zamanda suyla etkileşen teknik bir yapıdır. Kanun, yalnızca teknik işlevin zorunlu kıldığı görünüm özelliklerini tasarım korumasının dışında tutar. Belirli bir hız ve stabilite için kaçınılmaz olan karina hatları bu nedenle korunmayabilir; buna karşılık aynı teknik sonuca farklı görünümlerle ulaşılabiliyorsa, tasarımcının estetik tercihi koruma alanında kalır. Bu ayrım her tekne için ayrı yapılmalıdır. Ayrıca teknenin su altında kalan kısımlarının normal kullanımda görünür olup olmadığı sorusu da, özellikle parça olarak koruma istendiğinde gündeme gelir. Teknik zorunluluk sınırını ayrıntılı ele aldığımız yazıya bu noktada göz atmak yararlı olabilir.

Güverte, dümen konsolu ve kabin: tek başvuru mu, ayrı tasarımlar mı?

Bir tekne, tasarım hukuku bakımından çok sayıda parçadan oluşan karmaşık bir üründür. Tersane teknenin bütününü tek bir tasarım olarak başvuruya konu edebileceği gibi, dümen konsolu, flybridge merdiveni, kıç platformu, güverte ambar kapakları veya kabin mobilyaları gibi unsurları ayrı tasarımlar olarak da koruyabilir. Parçaların ayrı korunması, özellikle rakiplerin bütünü değil belirli unsurları taklit ettiği durumlarda önem kazanır. Karmaşık ürünlerin parçalarında koruma, parçanın normal kullanım sırasında görünür olmasına ve görünen özelliklerinin yenilik ile ayırt edicilik şartlarını karşılamasına bağlıdır; bakım veya onarım sırasında görünen kısımlar bu değerlendirmede dikkate alınmaz.

İç donanım tarafında, salon oturma grubu, kıvrımlı mutfak tezgâhı, özel tasarlanmış tavan aydınlatmaları veya kamara kapı kolları, tersanenin farklı modellerde tekrar kullandığı imza unsurlar olabilir. Bu unsurları bir kez tescil ettirmek, birden fazla modelde koruma sağlar. Aynı sınıfa giren birden çok tasarımın tek başvuruda toplanıp toplanamayacağı, ilgili Locarno sınıflarına göre değerlendirilmelidir. Tasarım görsellerinin her açıdan tutarlı olması ve korunmak istenmeyen ayrıntıların görsellerden çıkarılması da başvurunun kalitesini belirler. Karmaşık ürün ve parça tasarımının genel ilkeleri için ayrı bir yazımız bulunuyor. Bu kapsam kararını satış ekibinin hangi unsurları öne çıkaracağına göre vermek mantıklıdır.

Tasarımcı, tersane ve armatör: hak kimde doğar?

Tekne tasarımı çoğu zaman tek bir kişinin işi değildir. Dış hatları serbest çalışan bir yat tasarımcısı çizer, gövde mühendisliğini bir gemi inşa mühendisi yapar, iç mekânı ise bir iç mimarlık stüdyosu hazırlar. Kanun tasarım hakkını kural olarak tasarımcıya tanır; tersane çalışanlarının işleri gereği yaptıkları tasarımlarda ise işveren lehine özel kurallar uygulanır. Dışarıdan çalışılan tasarımcılarla yapılan sözleşmelerde tasarım hakkının tersaneye devredildiğinin ve tersanenin başvuru yapma yetkisinin açıkça yazılması gerekir. Aksi hâlde tescil başvurusu sırasında veya sonrasında hak sahipliği tartışması çıkabilir. Mühendislik hesapları ise tasarım değil, gerekirse patent veya ticari sır açısından ayrıca düşünülmelidir.

Siparişe özel üretilen tek yatlarda ise tabloya armatör de girer. Armatör, kendi yatının kopyasının başka bir müşteriye yapılmasını istemeyebilir; tersane ise aynı gövdeyi farklı donanımla yeniden üretmek isteyebilir. Bu beklentilerin sipariş sözleşmesinde baştan konuşulması, hangi unsurların münhasır olacağını ve kimin başvuru yapacağını netleştirir. Tasarımcının ayrıca telif koruması talep edebileceği çizim ve renderlar da sözleşmede ele alınmalıdır. Taraflar arasındaki hak dağılımı projeden projeye değiştiği için, her sözleşme kendi koşullarında değerlendirilmeli ve belirsiz ifadelerden kaçınılmalıdır. Armatörün gizlilik beklentisi varsa, tanıtım fotoğraflarının kullanımı da bu sözleşmede ele alınmalıdır.

Tekne fuarı öncesi: yenilik, rüçhan ve yurt dışı pazarlar

Tersanenin yeni modeli ilk kez uluslararası bir tekne fuarında sergilemeyi planladığını düşünelim. Tasarım tescili yenilik şartına bağlı olduğundan, fuarda kamuya sunulan bir tasarım için başvuru zamanlaması kritik hâle gelir. Kanun, tasarımcının kendi açıklamaları için belirli bir süre tanıyan bir kamuya sunma istisnası öngörür; ancak bu sürenin başlangıcı ve kapsamı her durumda dikkatle hesaplanmalıdır ve süre kısa, hak düşürücü nitelikte olabilir. En sağlıklı yol, fuar tanıtım görselleri basın bültenine girmeden önce Türkiye'de başvuruyu yapmaktır. Bu başvuru, 6 ay içinde yapılacak yurt dışı başvurular için rüçhan hakkı da sağlar.

Yat sektörü doğası gereği uluslararası bir pazardır; hedef ülkelerde ayrı koruma sağlanmadıkça Türkiye'deki tescil yalnız Türkiye'de etkilidir. Avrupa Birliği için EUIPO nezdinde başvuru, birden fazla ülke için ise WIPO'nun yönettiği Lahey sistemi üzerinden uluslararası başvuru seçenekleri değerlendirilebilir. Hangi ülkelerin seçileceği, satış ağı, rakiplerin üretim yerleri ve bütçeye göre belirlenmelidir. Tescil 5'er yıllık dönemlerle yenilenerek en çok 25 yıla kadar sürdürülebildiğinden, model ömrüyle yenileme takvimini birlikte planlamak gerekir. Lahey sistemi ile doğrudan ulusal başvuru arasındaki tercih konusunda ayrı yazımıza bakabilirsiniz. Rakip üreticilerin yoğunlaştığı ülkeleri listeye eklemek de sık tercih edilen bir yaklaşımdır.

İlk deniz testinden önce ilk başvuru

Yeni bir tekne modeli, tersane için yıllarca sürecek bir yatırımdır ve görünümü taklit edildiğinde bu yatırımın geri dönüşü zayıflar. Gövde siluetini ve imza iç donanım unsurlarını erken aşamada belirlemek, teknik zorunluluk sınırını gözetmek, dış tasarımcılarla hak devrini yazılı hâle getirmek ve fuar takvimine göre başvuru ile yurt dışı stratejisini planlamak, modelin rekabet gücünü korur. Bu kararların tasarım ekibi, satış birimi ve hukuk danışmanı tarafından birlikte alınması daha tutarlı sonuç verir.

Sıkça Sorulan Sorular

Teknenin gövde formu tasarım olarak tescil edilebilir mi?

Gövdenin dışarıdan algılanan siluet ve oranları, yeni ve ayırt edici nitelikte olduğu ölçüde tasarım olarak korunabilir. Ancak yalnızca hidrodinamik işlevin zorunlu kıldığı hatlar koruma dışında kalır. Aynı teknik sonuca farklı görünümlerle ulaşılabiliyorsa, estetik tercihler korunabilir; değerlendirme her model için ayrıca yapılmalıdır.

Yat iç donanımını ayrı ayrı tescil ettirmek mantıklı mı?

Farklı modellerde tekrar kullanılan dümen konsolu, oturma grubu, aydınlatma veya kapı kolu gibi imza unsurları ayrı tasarımlar olarak tescil ettirmek, taklitlere karşı daha esnek bir koruma sağlar. Parçaların normal kullanımda görünür olması ve kendi başına yenilik ile ayırt edicilik taşıması gerekir.

Tekne fuarında sergilemeden önce başvuru yapmak zorunlu mu?

Zorunlu değildir, ancak önerilir. Kanunda tasarımcının kendi açıklamalarına tanınan bir kamuya sunma istisnası bulunur; fakat süresi ve kapsamı dikkatle hesaplanmalıdır. Fuar öncesi yapılan Türkiye başvurusu, yurt dışı başvurular için 6 ay süreyle rüçhan hakkı da sağlar.