Tabela ve Totem Tasarımı

Yol kenarındaki totem veya cephedeki tabela, işletmenizi müşterinin gözünde tanımlayan ilk nesnedir. Bu yazıda bir totemin formunu, yüzeyindeki grafik düzeni ve üzerindeki markayı hangi haklarla, hangi sırayla koruyabileceğinizi bir işletmenin karar süreci üzerinden anlatıyoruz.

Şube açılışından önce sorulan soru: Totemde neyi korumak istiyoruz?

Ege'de yeni şubesini açmaya hazırlanan bir dönerci zinciri, yol kenarına dikeceği totemi bir reklam ajansına çizdirdi: yukarı doğru incelen, tepesi kazan kapağını andıran bir kavisle biten, gövdesinde dikey ışık şeridi taşıyan bir kule. Açılıştan birkaç hafta önce işletme sahibi, aynı caddedeki bir rakibin çok benzer bir totemi aynı atölyeye sipariş ettiğini duydu. Masaya gelen ilk soru şuydu: Korunacak olan logo mu, kulenin kendisi mi, yoksa ikisinin birlikte yarattığı görünüm mü? Bu soru cevaplanmadan yapılan başvurular çoğu zaman önemli bir katmanı açıkta bırakır ve sonradan telafisi zorlaşır.

Bir totem aslında üç katmandan oluşur. İlki üç boyutlu formdur: gövdenin silueti, taban genişliği, tepe detayı, ayakların kesiti. İkincisi yüzeydeki grafik düzendir: renk blokları, ışık şeritlerinin yerleşimi, harflerin kutu harf mi yoksa yüzeyden taşan neon mu olduğu. Üçüncüsü üzerindeki isim ve logodur. Form ile grafik düzen tasarım tescilinin, isim ve logo ise marka tescilinin alanına girer. Aynı totemi iki ayrı hak türüyle farklı açılardan korumak mümkündür; zincirleşme hedefi olan ve her şubede aynı kuleyi dikecek işletmelerde bu çoğu zaman gereklidir de.

Kulenin hangi çizgileri gerçekten yeni?

Tasarım tescilinde korunan şey ürünün dış görünümüdür ve bu görünümün, başvurudan önce kamuya sunulmuş tasarımlardan farklı bir genel izlenim bırakması beklenir. Tabela sektöründe dikdörtgen kutu tabela, silindir totem veya iki ayaklı pano gibi formlar son derece yaygındır; bunların sade varyasyonları yeni ve ayırt edici sayılmayabilir. Buna karşılık tepe noktasındaki kavis, gövdeye açılmış ışık boşlukları ya da ayakların alışılmadık kesit biçimi gibi detaylar, bilgilenmiş kullanıcı gözünde belirgin bir fark yaratıyorsa koruma için sağlam bir zemin oluşturur. Ön araştırmada özellikle aynı sektördeki zincirlerin totemlerine bakmak faydalıdır.

Ajansın ilk eskizlerini, üretim çizimlerini ve montaj fotoğraflarını tarihli biçimde saklayın. Totem ana caddeye dikildiği anda kamuya sunulmuş sayılabileceği için başvuruyu açılış gününden önce yapmak en güvenli yoldur. Açılış çoktan gerçekleştiyse kamuya sunma istisnasının sizin dosyanızda uygulanıp uygulanamayacağı, süresiyle birlikte gecikmeden teyit edilmelidir. Başvuru görsellerinde yalnızca gündüz görünümünü değil, ışıkların yandığı gece görünümünü de ayrı bir görselle göstermek, korunan görünümün sınırını netleştirir ve rakiple ileride çıkabilecek benzerlik tartışmasında elinizi güçlendirir. Tepe detayının yakın plan görseli de bu açıdan ayrıca değerlidir.

Logo, tabela ve marka arasındaki sınır

Karıştırılan nokta şudur: Marka tescili, logonuzun başka bir işletmenin tabelasında kullanılmasını engelleyebilir; fakat rakibin aynı kule formunu kendi adıyla dikmesini tek başına durdurmayabilir. Tasarım tescili ise formu korur ama isminizi korumaz. Bu yüzden zincir olmayı hedefleyen işletmelerde iki başvurunun aynı takvimde planlanması önerilir. Bir ürünün görünümünde iki hakkın nasıl yan yana çalıştığını tasarım ve marka birlikte koruma yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık; aynı mantık tabela ve totem için de geçerlidir, yalnızca tabelanın bir satış ürünü değil tanıtım aracı olduğu unutulmamalıdır.

Kendi totemi için tescil hazırlayan işletme, önce kendi isminin başkasının tescilli markasıyla çatışmadığından emin olmalıdır; aksi hâlde üretimine yatırım yapılan tabela sökülmek zorunda kalabilir. Bu risk için işletme adı ve tabela ilişkisini ayrıca inceledik. Öte yandan kulenin silueti zamanla müşterinin işletmeyi uzaktan tanıdığı bir işarete dönüşürse, şekil unsurunun marka olarak korunması da gündeme gelebilir. Ancak bu değerlendirme kullanım yoğunluğuna, reklamlardaki yerine ve formun ayırt ediciliğine bağlıdır; somut durum kendi belgeleri ve kullanım kanıtları üzerinden ele alınmalıdır. Bu nedenle şube fotoğraflarını ve reklam materyallerini düzenli arşivlemek ileride işe yarar.

Ajans, atölye ve franchise: Hak kimde kalıyor?

Totemi ajans çizdi, bir metal atölyesi üretti, zincir ise bedelini ödedi. Tasarım üzerindeki hakların kime ait olduğu taraflar arasındaki sözleşmeye bakılarak belirlenir; bedel ödemek tek başına hakların size geçtiği anlamına gelmeyebilir. Ajansla yapılacak sözleşmede tasarımın devri, eskizlerin başka projelerde kullanılıp kullanılamayacağı ve tasarımcının adının nasıl anılacağı açıkça yazılmalıdır. Atölyeyle yapılan sözleşmeye gizlilik ve münhasır üretim hükmü eklemek ise aynı kalıptan çıkan kulenin sokağın karşısındaki rakibe satılmasını önlemenin en pratik yoludur. Kalıp ve üretim çizimlerinin kimde kalacağı da aynı sözleşmede belirlenmelidir.

Franchise veren işletmeler için ek bir risk vardır: Sözleşmesi sona eren franchise alanın, aynı totemi yalnızca logoyu değiştirerek kullanmaya devam etmesi. Tescilli tasarım bu durumda sözleşme hükümlerine ek bir dayanak sağlar. Kurumsal kimlik kılavuzunda totemin ölçülerini, renklerini ve ışık düzenini tanımlarken aynı görselleri tasarım başvurusunda kullanmak, belgeler arasında tutarlılık yaratır. Her şube sözleşmesi farklı hükümler taşıyabileceğinden, çıkış senaryosunu ve totemin sökülmesi ya da iadesi koşullarını sözleşme imzalanmadan önce düşünmek, sonradan yaşanacak tartışmayı belirgin biçimde kısaltır. Böylece marka ile totem aynı anda geri alınabilir.

Totemi dikmeden önce üç kararı netleştirin

Tabela ve totem, işletmenin sokaktaki yüzüdür ve taklit edildiğinde müşteri kafa karışıklığı hızla hissedilir. Formun yeniliğini değerlendirmek, logoyu marka olarak güvenceye almak ve ajans ile üreticiden hakları yazılı olarak devralmak birbirini tamamlayan üç adımdır. Tasarım tescili 5'er yıllık dönemlerle en çok 25 yıl koruma sağlayabilir; bu süre bir totemin kullanım ömrüyle birlikte düşünüldüğünde çoğu işletme için yeterli bir alan açar. En çok gözden kaçan adım ise başvurunun açılış tarihinden önce yapılmasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tabelamdaki logo tescilliyse totemin formu da korunur mu?

Hayır, marka tescili isim ve logoyu korur; totemin silueti, tepe detayı ve ışık düzeni gibi görünüm unsurları ayrıca tasarım tesciliyle korunur. Rakip aynı formu kendi adıyla kullandığında marka tescili tek başına yeterli olmayabilir, bu yüzden iki hakkın aynı takvimde birlikte planlanması önerilir.

Totem zaten dikildi, hâlâ tasarım başvurusu yapabilir miyim?

Kamuya sunulmuş bir tasarım yenilik şartını kaybedebilir. Ancak tasarımcının kendi açıklaması için bir istisna öngörülmüştür ve bu istisnanın süresi sınırlıdır. Açılış tarihinizi ve fotoğraf kayıtlarınızı hazırlayarak durumunuzu gecikmeden değerlendirmeniz gerekir, çünkü süre kaçırılırsa geri dönüş olmayabilir.

Ajansa bedel ödedim, tasarım otomatik olarak benim mi?

Her zaman değil. Hakların kime ait olduğu sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Ajans sözleşmesine tasarım haklarının devrini, eskizlerin kullanımını ve münhasırlığı açıkça yazmak, tescil başvurusunu kimin yapacağı konusunda ileride çıkabilecek tartışmayı önler. Devir yazılı yapılmalı ve hangi hakların devredildiği tek tek belirtilmelidir.