Laboratuvar Ekipmanlarında Patent

Laboratuvar ekipmanlarındaki buluşların önemli bir kısmı, bir araştırmacının kendi deneyinde karşılaştığı bir sorunu çözmesiyle doğar; bu buluşların korunması, hem üniversite ve teknopark ilişkilerini hem de akademik yayın takvimini hesaba katan bir plan gerektirir.

Bir araştırmacının kendi sorununu çözen cihaz

Bir moleküler biyoloji laboratuvarında çalışan doktora sonrası araştırmacının, doku numunelerini homojenize ederken ısınma nedeniyle bozulan proteinler yüzünden sonuçlarının tutarsız çıktığını fark ettiğini düşünün. Araştırmacı, öğütme haznesini işlem sırasında soğutan ve numuneyi belirli aralıklarla dinlendiren küçük bir düzenek tasarlıyor; atölyede ürettirdiği prototip, sonuçların tekrarlanabilirliğini belirgin biçimde artırıyor. Laboratuvardaki meslektaşları da cihazı kullanmaya başlıyor. Bu noktada araştırmacı, elinde yalnız bir deney aparatı değil, başka laboratuvarların da ihtiyaç duyabileceği ticari bir ürün bulunduğunu fark eder. Ancak meslektaşların cihazı kullanması, laboratuvar dışına taşan bir paylaşıma dönüşmeden önce durumun değerlendirilmesi gerekir.

Laboratuvar ekipmanlarında buluşlar genellikle üç alanda yoğunlaşır: numune hazırlama, ölçüm ve otomasyon. Numune hazırlamada öğütme, santrifüj, filtrasyon ve ekstraksiyon düzenekleri; ölçümde algılayıcı yapısı, kalibrasyon yöntemi ve sinyal işleme; otomasyonda ise pipetleme robotları, numune takip sistemleri ve iş akışı kontrolü öne çıkar. Her alanda buluşun, bilinen cihazlardan hangi teknik farkla ayrıldığı net olarak tarif edilmelidir. Araştırmacının deney defterinde tuttuğu kayıtlar, buluşun ortaya çıkış tarihini ve gelişimini göstermek açısından ayrı bir değer taşır. Bu kayıtların düzenli ve tarihli tutulması, ileride hak sahipliği tartışmalarında da işe yarar.

Numune hazırlama, ölçüm ve otomasyonda istem kurgusu

Laboratuvar cihazlarında istem kurgusu, buluşun cihazın hangi kısmında olduğuna göre değişir. Soğutmalı homojenizatör örneğinde istem, öğütme haznesi, soğutma elemanı ve işlem döngüsünü kontrol eden birimin birlikte oluşturduğu yapıyı tarif edebilir. Aynı buluş, numunenin belirli döngülerle işlendiği bir yöntem olarak da ayrıca istemlenebilir. Ölçüm cihazlarında ise algılayıcının yapısı, ölçüm sırasında uygulanan düzeltme adımları ve sonucun hesaplanma biçimi birbirinden ayrı istemlerle ele alınabilir. Bu katmanlı yaklaşım, rakiplerin cihazın yalnız bir kısmını değiştirerek korumadan kaçmasını zorlaştırır. Hangi istem türünün öne çıkarılacağı, rakip üreticilerin cihazı nasıl taklit edebileceği düşünülerek seçilmelidir.

Otomasyon buluşlarında yazılım ağırlığı artar. Numune tüplerini barkodla tanıyıp işlem sırasını otomatik belirleyen bir sistem veya pipetleme hatasını kamera görüntüsüyle algılayıp düzelten bir robot, yazılım içerse de teknik bir sonuç doğurduğu ölçüde patentle korunabilir. Robotik ve otomasyon buluşlarında istemlerin, yalnız algoritmayı değil, mekanik ve algılayıcı bileşenlerle birlikte kurulan sistemi tarif etmesi önemlidir. Yazılım kodunun kendisi ise ayrıca telif hukuku kapsamında korunabilir. Hangi katmanın öncelikli korunacağı, cihazın pazardaki rakiplerine ve hedef müşterilere göre belirlenmelidir; somut durum ayrıca değerlendirilmelidir. Otomasyon sistemi harici bir yazılım ekibiyle geliştirildiyse, kodun ve ilgili buluşların devrini gösteren yazılı sözleşme de bulunmalıdır.

Üniversite, teknopark ve ortak geliştirme sözleşmesi

Araştırmacı bir üniversitede çalışıyorsa, buluşun sahipliği üniversitenin fikri mülkiyet politikasına ve kanundaki yükseköğretim kurumlarında ortaya çıkan buluşlara ilişkin kurallara göre belirlenir. Bu süreçte üniversitenin teknoloji transfer ofisi, buluş bildiriminin alınması, patent başvurusunun yapılması ve ticarileştirme için kilit rol oynar. Araştırmacının buluşu kendi adına ya da kurduğu bir şirket adına başvuruya koyması, üniversitenin haklarıyla çatışabilir. Bu nedenle ilk adım, buluşu ofise bildirmek ve hak paylaşımı ile gelir paylaşımı konusunda yazılı bir anlaşmaya varmaktır. Araştırmacının bu süreçte yayın planını da ofisle paylaşması, başvurunun yayından önce yapılmasını sağlar. Kongre bildirisi, poster ve tez savunması da birer açıklama sayılabileceğinden aynı takvime dahil edilmelidir.

Cihazın ticarileştirilmesi çoğu zaman teknoparkta kurulan bir şirket veya mevcut bir laboratuvar ekipmanı üreticisiyle yapılan ortak geliştirme sözleşmesiyle gerçekleşir. Sözleşmede, üniversitenin veya araştırmacının önceden sahip olduğu bilgiler ile iş birliği sırasında ortaya çıkacak geliştirmeler ayrı ayrı tanımlanmalıdır. Lisans verilecekse münhasırlık, bölge, alt lisans hakkı ve lisans bedelinin hesaplanma yöntemi belirlenmelidir. Kamu destekli projelerde, destek veren kurumun sözleşmesinde fikri haklara ilişkin hükümler bulunabilir; bu hükümler başvuru ve ticarileştirme planıyla birlikte okunmalıdır. Destek programlarının güncel koşulları ilgili kurumdan teyit edilmelidir.

Deneysel kullanım istisnası ve rakip cihazlar

Akademik dünyada yaygın bir yanlış kanaat, araştırma amacıyla yapılan her kullanımın patent ihlali sayılmayacağıdır. Kanundaki deneysel amaçlı fiillere ilişkin istisna, buluşun konusu üzerinde yapılan deneyleri, yani buluşun kendisini incelemek, geliştirmek veya test etmek için yapılan işlemleri kapsar. Buna karşılık patentli bir laboratuvar cihazını, başka bir konudaki araştırmada bir araç olarak kullanmak için izinsiz üretmek veya kopyalamak, istisnanın kapsamına girmeyebilir. Bu ayrım, özellikle kendi cihazını atölyede yeniden üreten laboratuvarlar için önemlidir ve somut durumda uzman değerlendirmesi gerektirir. Laboratuvar yöneticilerinin, atölyede cihaz kopyalatmadan önce bu soruyu sormaları sonradan doğabilecek sorunları önler.

Cihaz geliştiren bir girişim için bu kural iki yönlüdür. Bir yandan kendi patentli cihazınızın, akademik laboratuvarlarda kopyalanarak kullanılmasına karşı koruma sağlar; diğer yandan sizin de geliştirme sürecinde başkalarının patentli bileşenlerini kullanırken dikkatli olmanızı gerektirir. Yeni bir cihazı pazara sunmadan önce, özellikle büyük ekipman üreticilerinin yoğun başvuru yaptığı ölçüm ve otomasyon alanlarında bir serbest kullanım araştırması yapmak yerinde olur. Yurt dışı pazarlar hedefleniyorsa, Türkiye'deki başvurudan itibaren 12 ay içinde rüçhan hakkına dayanarak başvuru yapılabilir; ülke seçimi, hedef laboratuvar pazarlarına göre yapılmalıdır.

Deney defterinden ürüne giden yol

Laboratuvar ekipmanlarında patent, bir araştırmacının kendi deneyindeki sorunu çözmesiyle başlayıp bir ürünün pazara çıkmasıyla sonuçlanan bir sürecin parçasıdır. Deney kayıtlarını düzenli tutmak, buluşu teknoloji transfer ofisine zamanında bildirmek, yayını başvurudan sonraya planlamak ve ortak geliştirme sözleşmelerini yazılı kurmak bu sürecin temel adımlarıdır. Deneysel kullanım istisnasının sınırlarını bilmek ise hem kendi cihazınızı korumanıza hem de başkalarının haklarına saygı göstermenize yardım eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Laboratuvarda kendim ürettiğim cihazı patentleyebilir miyim?

Cihaz bilinen çözümlerden farklı ve teknik bir sorunu çözüyorsa patent veya faydalı model konusu olabilir. Bir üniversitede çalışıyorsanız, buluşun sahipliği kurumun politikasına ve kanundaki kurallara göre belirlenir. Bu nedenle önce teknoloji transfer ofisine bildirim yapmak gerekir. Bildirimden sonra ofis, başvuru yapılıp yapılmayacağına karar verir.

Makale yayımlamak patent başvurusunu engeller mi?

Makale buluşun teknik ayrıntılarını ortaya koyuyorsa ve başvurudan önce yayımlanırsa, yeniliği zedeleyebilir. Bu nedenle başvurunun yayından önce yapılması önerilir. Başvuru yapıldıktan sonra makale yayımlamak genellikle yenilik açısından risk taşımaz; hakem sürecine gönderim de değerlendirilmelidir. Başvuru öncesinde meslektaşlara sunum yaparken de dikkatli olunmalıdır.

Araştırma amacıyla patentli bir cihazı kopyalayabilir miyim?

Deneysel amaçlı fiillere ilişkin istisna, buluşun kendisi üzerinde yapılan deneyleri kapsar. Patentli bir cihazı başka bir konudaki araştırmada araç olarak kullanmak için izinsiz üretmek, bu istisnanın kapsamına girmeyebilir. Somut durumun bir uzmanla değerlendirilmesi gerekir. Gerekirse cihaz sahibinden lisans istenebilir.