Tarımsal Biyolojik Mücadele Ürünlerinde Patent

Biyolojik mücadele ürünlerinde en sık duyulan cümle 'doğada zaten var olan bir canlıyı patentleyemeyiz' cümlesidir. Bu kısmen doğru, kısmen yanlıştır. Aşağıda yaygın yanlış kanıları doğrularıyla karşılaştırarak suş, formülasyon ve uygulama yöntemi için neyin korunabileceğini ele alıyoruz.

Yanlış kanı: Doğada bulunan bir bakteri hiçbir şekilde korunamaz

Çukurova'da seralarda domates üreten bir kooperatifin danışman ziraat mühendisi, kök bölgesinden izole ettiği bir Bacillus suşunun fide kök çürüklüğünü belirgin şekilde azalttığını gözlemlemiş olsun. Mühendisin ilk düşüncesi, bu bakterinin zaten toprakta bulunduğu ve bu yüzden patent konusu olamayacağıdır. Oysa 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde, doğal ortamından izole edilen veya teknik bir yöntemle üretilen biyolojik materyal, doğada önceden var olsa bile, sanayiye uygulanabilir bir teknik işlevi açıkça ortaya konduğunda buluş konusu olabilir. Belirleyici olan, suşun yalnızca keşfedilmesi değil, belirli bir tarımsal soruna karşı kullanımının gösterilmesidir.

Doğru yaklaşım, suşun tanımlanması, antagonistik etkisinin hangi patojenlere karşı ölçüldüğü ve bu etkinin hangi koşullarda sağlandığının belgelenmesidir. Tarifnamede genetik tanımlama bilgisi, izolasyon yöntemi ve karşılaştırmalı saksı veya sera denemeleri yer almalıdır. Suşun yazılı tarifle tekrar elde edilmesi mümkün değilse, biyolojik materyalin uluslararası tanınmış bir depo kuruluşuna başvuru tarihinden önce veya en geç o tarihte teslim edilmesi gerekebilir. Bu adım atlanırsa açıklama yeterliliği sorunu doğabilir. Depo işlemlerinin ayrıntıları ve zamanlaması somut dosyaya göre bir uzmanla birlikte planlanmalıdır. Deneme kayıtlarının tarihli tutulması da ayrıca yarar sağlar.

Yanlış kanı: Avcı böceği ürettiğimiz için böceğin kendisi bizim olur

Biyolojik mücadelede bir başka yaygın ürün grubu, zararlı akarları veya yaprak bitlerini tüketen avcı böcekler ve parazitoitlerdir. Bir üretim tesisinin bu böcekleri kitlesel olarak yetiştirdiğini ve seralara sattığını düşünelim. Hayvan ırkları ve esas itibarıyla biyolojik olan yöntemler patentle korunamaz; dolayısıyla böcek türünün kendisi üzerinde bir tekel kurmak mümkün değildir. Bitki çeşitleri de patent dışında kalır ve ayrı bir ıslahçı hakları rejimine tabidir. Bu sınır, biyolojik mücadele firmalarının koruma stratejisini canlı materyalden çok onu çevreleyen teknik unsurlara yöneltmesini gerektirir. Ürün kataloğunda böceğin kendisinin patentli olduğunu ima eden ifadelerden de kaçınılmalıdır; bu tür ifadeler yanıltıcı bulunabilir.

Doğru soru şudur: Böceği yetiştirmek, taşımak ve seraya bırakmak için hangi teknik çözümler geliştirildi? Yapay besin ortamı, yumurta döneminde soğukta saklama yöntemi, böceklerin taşıma sırasında canlılığını koruyan kap yapısı veya bitki üzerine asılan yavaş salımlı keseler patent ya da faydalı model konusu olabilir. Salım keselerinin mekanik yapısı faydalı modele uygun görünebilir; ancak yetiştirme usulleri ve besin bileşimleri için patent yolu değerlendirilmelidir. Bu şekilde rakip aynı böceği satabilir, ama sizin geliştirdiğiniz verimli yetiştirme veya salım sistemini izinsiz kullanamaz. Yetiştirme tesisindeki çalışanlarla gizlilik yükümlülüğü içeren sözleşmeler yapılması da bu bilgi birikimini korumaya yardım eder.

Yanlış kanı: Asıl değer suşta, formülasyon ikincil

Sahada başarılı olan pek çok biyolojik ürünün rakiplerden ayrıldığı nokta, canlı mikroorganizmanın raf ömrü boyunca canlı kalmasını sağlayan formülasyondur. Toz, granül veya sıvı konsantre hâlindeki bir ürünün taşıyıcı maddeleri, koruyucu bileşenleri ve kurutma yöntemi, ürünün depoda ve tankta nasıl davrandığını belirler. Kooperatif örneğine dönersek, Bacillus suşunun kil esaslı bir taşıyıcı ve belirli bir şeker koruyucu ile karıştırıldığında oda sıcaklığında uzun süre etkin kaldığı bulunmuşsa, bu bileşim ayrı bir patent istemi konusu olabilir. Suş başkasının bile olsa, yeni ve buluş basamağı taşıyan bir formül kendi başına korunabilir. Formülün raf ömrü testleri bu yüzden başvurudan önce tamamlanmalıdır.

Formülasyon başvurularında sık yapılan hata, yalnızca tek bir karışım değerini içeren dar bir bileşim tarif etmektir. Rakip, bileşenlerden birinin miktarını değiştirerek kolayca koruma dışına çıkabilir. Bu nedenle etkin aralıkların deneylerle desteklenerek tarif edilmesi ve farklı taşıyıcı alternatiflerinin de örneklerle anlatılması önerilir. Formülasyon ile uygulama yöntemi arasındaki ilişki de istemlere yansıtılabilir; örneğin damla sulama hattıyla verilmeye uygun sıvı formül, belirli bir dozlama biçimiyle birlikte ayrıca korunabilir. İstem kurgusu, ürünün pazarlanma biçimine göre her dosyada ayrıca şekillendirilmelidir. Başvurudan sonra bileşim aralığını genişletmek mümkün olmadığından, deney planı baştan geniş tutulmalıdır.

Yanlış kanı: Ruhsat alındıysa patent gerekmez

Biyolojik mücadele ürünleri piyasaya sunulmadan önce ilgili bakanlığın ruhsatlandırma sürecinden geçer. Bazı üreticiler, ruhsatın bir tür koruma sağladığını ve rakiplerin aynı ürünü kolayca piyasaya süremeyeceğini düşünür. Oysa ruhsat bir satış izni niteliğindedir; ürünün teknik içeriği üzerinde başkalarını dışlayan bir hak tanımaz. Rakip kendi dosyasını hazırlayıp aynı suşla veya benzer formülle ruhsat alabilir. Ayrıca ruhsat dosyasına konan bilgilerin kapsamı ve gizliliği de ayrıca değerlendirilmelidir. Patent başvurusunun ruhsat başvurusundan ve saha denemelerinin yayımlanmasından önce yapılması, bu iki süreci birbirine zarar vermeden yürütmenin güvenli yoludur. Ruhsat ile patent birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.

İhracat hedefleyen üreticiler için bir başka konu, genetik kaynaklara erişim ve yarar paylaşımı kurallarıdır. Başka bir ülkenin topraklarından alınan örneklerden suş izole edildiyse, o ülkenin kuralları ve uluslararası yükümlülükler gündeme gelebilir. Patent koruması ise ülkesel olduğundan, Türkiye'deki ilk başvurudan itibaren 12 ay içinde hedef pazarlarda başvuru yapılması planlanmalıdır. Avrupa, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki sera üreticilerine satış düşünülüyorsa PCT yolu zaman kazandırır. Canlı materyal içeren dosyaların ülkeden ülkeye farklı değerlendirilebileceği de hesaba katılmalıdır. Suşun hangi bölgeden ve hangi izinle alındığına dair kayıtların saklanması, bu sorulara hazırlıklı olmanızı sağlar.

Canlıyı değil, onu işe yarar kılan tekniği koruyun

Biyolojik mücadelede patent stratejisinin merkezinde, canlının kendisinden çok onu izole eden, çoğaltan, saklayan ve tarlaya ulaştıran teknik çözümler bulunur. İzole edilmiş bir suş, raf ömrünü uzatan bir formül, yetiştirme ortamı veya salım sistemi ayrı ayrı koruma alanları sunar. Deneyleri başvuru öncesinde planlamak, gerekirse biyolojik materyali zamanında depo etmek ve ruhsat sürecinden önce başvuru yapmak, bu alandaki temel adımlardır. Her ürünün biyolojik yapısı farklı olduğundan izlenecek yol dosya bazında belirlenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Topraktan izole ettiğimiz mantar suşu için faydalı model alabilir miyiz?

Biyolojik maddeler ve mikrobiyolojik usuller faydalı modelle korunmaz. Suş ve onu içeren biyolojik ürün için patent başvurusu değerlendirilmelidir. Buna karşılık ürünün uygulanmasında kullanılan basit mekanik bir aparat faydalı model konusu olabilir. Hangi unsurun hangi yolla korunacağı ürünün yapısına göre belirlenir.

Biyolojik materyalin depo edilmesi her başvuruda zorunlu mu?

Her başvuruda zorunlu değildir. Buluşun konusu olan biyolojik materyal yazılı tarifle uzman kişi tarafından yeniden elde edilemiyorsa depo gerekli hâle gelir. Depo işleminin başvuru tarihiyle ilişkisi kritik olduğundan, zamanlama başvuru hazırlığının başında planlanmalıdır. Gecikme, başvurunun geçerliliğini etkileyebilir.

Rakip aynı avcı böceği satarsa patentimi ihlal etmiş olur mu?

Böcek türünün kendisi patentle korunamadığı için yalnızca aynı böceği satmak tek başına ihlal oluşturmaz. Ancak rakip, sizin patentli yetiştirme yönteminizi veya salım sisteminizi kullanıyorsa ihlal söz konusu olabilir. Değerlendirme istem kapsamına göre yapılır. Bu nedenle istemlerin yöntem ve sistem unsurlarını açıkça kapsaması önemlidir.